Մենք այս տարվա ընթացքում ուսումնասիրել ենք Գենետիկան և նրա հատկությունները:

Սեպտեմբեր

Կենսաբանություն

Սպիտակուցների սինեթեզ՝ տրանսկրիպցիա և տրանսլյացիա

Հոկտեմբեր

Տրանսկրիպցիա և Տրանսլացիա

Նոյեմբեր

Կյանքի ոչ բջջային ձևեր — Վիրուսներ

Քրոմոսոմներ, գեներ, կարիոտիպ

Նոյեմբեր ամսվա կենսաբանության ամփոփում

Դեկտեմբեր

Դեկտեմբերի 8-14

Կենսաբանության դեկտեմբեր ամսվա ամփոփում

Փետրվար

Փետրվարի 2-6

Օրգանիզմի անհատական զարգացում՝սաղմնային և հետսաղմնային, լրիվ և թերի կերպարանափոխություն, որն է դրնաց կենսաբանական նշանակությունը։

Գենետիկայի հիմնական հասկացությունները, ժառանգականություն և փոփոխականություն 

Միահիբրիդային խաչասերում, դոմինանտ և ռեցեսիվ հատկանիշներ, Մենդելի առաջին օրենք։

Ոչ լրիվ դոմինանտություն:Գամետների մաքրության վարկած:Համեմատել լրիվ  և ոչ դոմինատությունը, բացատրել ստացված արդյունքը։ Մենդելի 2-րդ օրենքը:

Փետրվար ամսվա կենսաբանության ամփոփում

Մարտ

Սեռի գենետիկա, սեռի հետ շղթայակցված հատկանիշների ժառանգում, ժառանգական հիվանդություններ:

Ժառանգական փոփոխություններ

Ապրիլ

Մոդիֆիկացիոն փոփոխություններ

Գենային ճարտարագիտություն, կլոնավորում

Դարվինի էվոլյուցիոն տեսություն, էվոլյուցիայի շարժիչ ուժերը: Ժառանգական փոփոխություն, գոյության կռիվ, բնական ընտրություն, օրգանիզմների հարմարվածությունը արտաքին միջավայրին :

Մայիս

Տեսակ, պոպուլյացիա, էվոլյուցիայի գլխավոր ուղիները՝ արոմորֆոզ, իդեոադապտացիա, ընդհանուր դեգեներացիա:

Սեպտեմբեր ամսվա ամփոփում

Հայոց ցեղասպանության քաղաքականության սկիզբը Օսմանյան կայսրությունում

Սեպտեմբերի 22-30-ը, առաջադրանք, 9-րդ դաս.

Հայոց ցեղասպանության քաղաքականության ծագումը, ընթացքը և հետևանքները XX դարի սկզբին՝ Օսմանյան և Ռուսական կայսրությունների համատեքստում

Հոկտեմբեր ամսվա ամփոփում

ՄԻՋԱԶԳԱՅԻՆ ՀԱՐԱԲԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԸ (XIX ԴԱՐ – XX ԴԱՐԻ ՍԿԻԶԲ) էջ 7-11-ը պատմել, եզրույթները սովորել , դասի ընթացքում հանդիպող բոլոր հարցերին գրավոր պատասխանել

ԱԶԳԱՅԻՆ ՀԻՄՆԱԽՆԴԻՐԸ ԲԱԶՄԱԶԳ  ՏԵՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՒՄ

ԱՌԱՋԻՆ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐՏԸ

Բադալյան ազգի ծագումը

Նոյեմբեր ամսվա ամփոփում

Հայաստանի Հանրապետության պետական համակարգը և խորհրդանիշները

Հայաստանի Հանրապետության արտաքին քաղաքականության ձևավորումը: Բաթումի պայմանագրի վերանայման

Հայոց եկեղեցին հանրապետության փուլում

Նոյեմբերի 28-դեկտեմբերի 3-ը, առաջադրանք 9-րդ դաս.

Դեկտեմբեր ամսվա ամփոփում

Կոմիտաս

Հունվար ամսվա ամփոփում

Հունվարի 26-31-ը, 9-րդ դաս.

Փետրվար ամսվա ամփոփում

Փետրվարի 4-10

Փետրվարի 16-22

Ազգային հիմնախնդիրը Ռուսաստանյան կայսրությանը

Փետրվարի 20-25

Հարցաթերթ

Մարտ ամսվա ամփոփում

Երկրորդ աշխարհամարտ

Ֆրանկլին Դ. Ռուզվելտ

Համադրելով պատմական փաստերն ու գեղարվեստական հատվածները՝ ներկայացրո՛ւ Տիգրան Երվանդյանին՝ որպես պետական և քաղաքական գործչի՝ համապատասխան հատվածներով հիմնավորելով պատասխանդ։

Ապրիլ ամսվա ամփոփում

Պետրոս Ա Գետադարձ

Ապրիլի 14-19-ը, առաջադրանք, 9-

Էսսեներ

Էսսե

Համադրելով պատմական փաստերն ու գեղարվեստական հատվածները՝ ներկայացրո՛ւ Տիգրան Երվանդյանին՝ որպես պետական և քաղաքական գործչի՝ համապատասխան հատվածներով հիմնավորելով պատասխանդ։

Իմ հոդվածը. «Բացահայտում ենք Սյունիքը»

Մեր հայրենագիտական նախագծի շրջանակում ես ընտրեցի Սյունիքի մարզը։ Ինձ հետաքրքրել է այդ տարածաշրջանը, քանի որ այն հայտնի է իր անառիկ լեռներով, հզոր պատմությամբ ու զարմանահրաշ բնությամբ։ Ուսումնասիրելով Սյունիքը՝ հասկացա, թե որքան կարևոր ու հետաքրքիր դեր ունի այս մարզը մեր երկրի համար։

Որտե՞ղ է գտնվում և ովքե՞ր են հարևանները

Սյունիքը գտնվում է Հայաստանի ամենահարավում։ Այն մեր երկրի ամենամեծ մարզերից է։ Երբ նայում ենք քարտեզին, տեսնում ենք, որ այն ունի շատ կարևոր աշխարհագրական դիրք.

Հյուսիսում այն միանում է մեր մյուս գեղեցիկ մարզին՝ Վայոց Ձորին, արևմուտքից և արևելքից սահմանակից է Ադրբեջանին ու Նախիջևանին, իսկ ամենահարավում՝ Արաքս գետի հունով, Սյունիքը սահման ունի Իրանի հետ։ Սա մեր երկրի գլխավոր հարավային դարպասն է։ Մարզի կենտրոնը Կապան քաղաքն է, որը գտնվում է Երևանից բավականին հեռու՝ մոտ 300 կմ։

Լեռներ, գետեր և հանքերի հարստությունը

Սյունիքի բնությունը պարզապես ապշեցնող է։ Այստեղ չկան հարթավայրեր, ամենուր բարձր լեռներ են, խորը կիրճեր ու ժայռեր։

• Լեռներ. Մարզի ամենաբարձր կետը Կապուտջուղն է (3905 մ), բայց ամենահայտնի ու խորհրդավոր լեռը Խուստուփն է։ Այն Սյունիքի իսկական հպարտությունն է։

• Ջրեր. Գլխավոր գետերն են Որոտանը, Ողջին և Մեղրիգետը։ Այստեղ է գտնվում նաև հայտնի ու խորհրդավոր Սև լիճը։

• Հանքեր. Սյունիքը Հայաստանի ամենահարուստ «գանձարանն» է։ Այստեղի լեռները լի են պղնձով, մոլիբդենով և ոսկով։

• Կլիմա. Զարմանալի է, բայց երբ մարզի բարձրադիր լեռներում դեռ ձյուն է լինում, հարավում՝ Մեղրիում, արդեն շատ շոգ է, և մարդիկ նուռ ու թուզ են հավաքում։

Բնակչությունը և քաղաքները

Սյունիքում ապրում է շուրջ 116 հազար մարդ։ Սյունեցիները հայտնի են իրենց ամուր բնավորությամբ, հյուրընկալությամբ և շատ հետաքրքիր բարբառով։
Մարզում կան մի քանի խոշոր և շատ գեղեցիկ քաղաքներ.

• Կապան. Լեռների արանքում սեղմված, կանաչ ու գեղեցիկ մարզկենտրոն։

• Գորիս. Իր յուրահատուկ ճարտարապետությամբ և հին քարե տներով հայտնի քաղաք։
• Քաջարան. Մեր հանքարդյունաբերության սիրտը։
• Սիսիան և Մեղրի։

Տևողությունը՝ 01.05-07.05 2026թ

Մանակիցներ՝ 9-րդ դասարանի սովորողներ

Նպատակները՝ Բազմաթիվ հավաստի փաստերի հիման վրա վերլուծել և եզրակացություններ անել հետևյալ հարցերի շուրջ

Կա՞ արդյոք խաղաղ ատոմի վտանգ։

Միջուկային էներգիան պոտենցիալ վտանգավոր է, սակայն վիճակագրորեն այն աշխարհի ամենաանվտանգ և մաքուր էներգիայի աղբյուրներից մեկն է: «Խաղաղ ատոմի» վտանգը ոչ թե դրա բնականոն աշխատանքի, այլ հնարավոր վթարների բացառիկ մասշտաբների և երկարաժամկետ հետևանքների մեջ է:

Մահացության ցածրուցիկ ցուցանիշ: Ըստ Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության (ԱՀԿ) և միջազգային հետազոտությունների՝ հանածո վառելիքի (ածուխ, նավթ) արտանետած օդի աղտոտվածությունը տարեկան միլիոնավոր մարդկանց մահվան պատճառ է դառնում: Միջուկային էներգիան, արտադրված 1 տերավատտ-ժամի հաշվով, ունի մահացության ամենացածր ցուցանիշներից մեկը (նույնիսկ հաշվի առնելով խոշոր աղետները):

Կլիմայական օգուտ: ԱԷԿ-ները գրեթե չեն արտանետում ջերմոցային գազեր (CO2): Միայն 2024-2025 թվականների տվյալներով՝ ատոմային էներգետիկան թույլ է տվել խուսափել տարեկան ավելի քան 2 միլիարդ տոննա CO2-ի արտանետումից:

Ռիսկի գործոնը: Վտանգը կայանում է մարդկային սխալի, տեխնոլոգիական թերությունների, ռազմական գործողությունների կամ բնական աղետների (ինչպես Ֆուկուսիմայում) դեպքում ռադիոակտիվ նյութերի արտահոսքի մեջ։

Արդյո՞ք միջուկային էներգիան վտանգավոր է:

Բնականոն աշխատանքի ժամանակ ԱԷԿ-ները չեն աղտոտում մթնոլորտը ծխով կամ տոքսիկ գազերով, սակայն առկա են հետևյալ բնապահպանական խնդիրները.

• Ջերմային աղտոտում: ԱԷԿ-ներին անհրաժեշտ է մեծ քանակությամբ ջուր՝ ռեակտորը հովացնելու համար: Տաքացած ջուրը հետ է մղվում գետեր կամ լճեր, ինչը բարձրացնում է ջրամբարների ջերմաստիճանը, նվազեցնում թթվածնի մակարդակը և վնասում ջրային էկոհամակարգին:

• Ռադիոակտիվ թափոնների կառավարում: Սա ամենալուրջ խնդիրն է: Օգտագործված միջուկային վառելիքը մնում է բարձր ռադիոակտիվ և վտանգավոր տասնյակ հազարավոր տարիներ: Թեև դրանք պահվում են հատուկ հերմետիկ կոնտեյներներում, աշխարհում դեռևս քիչ են խորքային երկրաբանական գերեզմանոցները (օրինակ՝ Ֆինլանդիայի Onkalo նախագիծը), որոնք ապահովում են վերջնական անվտանգ թաղում:

• Ուրանի արդյունահանում: Ուրանի հանքերի շահագործումը և վերամշակումը ուղեկցվում են տոքսիկ մնացորդների առաջացմամբ և կարող են տեղային աղտոտման պատճառ դառնալ:

ԱԷԿ-ի շրջակա միջավայրի աղտոտումը։

Չեռնոբիլի ատոմակայանի 4-րդ էներգաբլոկի պայթյունը պատմության ամենածանր միջուկային աղետն է: Դրա հետևանքները բաժանվում են մի քանի շերտերի.

Ազդեցությունը մարդու առողջության վրա

• Անմիջական զոհեր: Վթարի գիշերը և հաջորդող շաբաթներում սուր ճառագայթային հիվանդությունից (ARS) մահացավ 30 մարդ (կայանի աշխատակիցներ և հրշեջներ):

• Օնկոլոգիական հիվանդություններ: ՄԱԿ-ի գիտական կոմիտեի (UNSCEAR) տվյալներով՝ արտանետված ռադիոակտիվ յոդի (Iodine-131) պատճառով գրանցվել է վահանաձև գեղձի քաղցկեղի շուրջ 20,000 դեպք այն անձանց մոտ, ովքեր վթարի պահին եղել են երեխաներ կամ դեռահասներ:

• Հոգեբանական ազդեցություն: Ըստ ԱՀԿ-ի՝ միլիոնավոր տարհանված և հարակից տարածքներում ապրող մարդկանց մոտ ամենամեծ վնասը հասցրել է քրոնիկ սթրեսը, տագնապը և «ռադիոֆոբիան»:

Չեռնոբիլի աղետի հետևանքները։

Օտարման գոտի (Exclusion Zone): Կայանի շուրջ ստեղծվեց 30 կիլոմետրանոց հատուկ գոտի, որտեղից տարհանվեց ավելի քան 115,000 մարդ: Այս տարածքը permanent մարդկային բնակության համար անվտանգ չի լինի դեռ հարյուրավոր տարիներ (իսկ որոշ տեղամասեր՝ հազարավոր տարիներ):

«Շիկահեր անտառ» (Red Forest): Կայանի մոտակայքում գտնվող սոճիների անտառը կլանեց հսկայական քանակությամբ ճառագայթում, չորացավ և ստացավ շեկ գույն:

Բնության պարադոքսալ վերականգնումը: Մարդկանց բացակայության պատճառով Չեռնոբիլի գոտին վերածվել է յուրահատուկ բնական արգելոցի: Այնտեղ այսօր ազատ բազմանում են վայրի կենդանիներ (գայլեր, արջեր, լինսեր, ձիեր), թեև գիտնականները դեռևս արձանագրում են գենետիկական մուտացիաների և կենսաբանական կուտակումների բարձր մակարդակ որոշ տեսակների մոտ:

1. Ինչպիսի՞ն են ատոմների և միջուկների բնութագրական չափերը:

Ատոմի չափերը ունեն մոտավորապես 10^-10 մետր (կամ 0.1 նանոմետր) կարգի մեծություն։
Միջուկի չափերը շատ ավելի փոքր են՝ մոտ 10^-15-ից 10^-14 մետր։ Համեմատություն. Միջուկն ատոմից փոքր է մոտ 100,000 անգամ: Եթե ատոմը մեծացնենք ֆուտբոլի մարզադաշտի չափ, ապա միջուկը կլինի դրա կենտրոնում դրված լուցկու գլխիկի չափ:

2. Ի՞նչ կառուցվածք ունի միջուկը:

Միջուկն ունի պրոտոն-նեյտրոնային կառուցվածք: Այն կազմված է դրական լիցքավորված պրոտոններից և էլեկտրաչեզոք նեյտրոններից: Միջուկը կազմող այս մասնիկները ընդհանուր անվամբ կոչվում են նուկլոններ:

3. Նշեք պրոտոնի և նեյտրոնի բնութագրերը:

Պրոտոն p

• Լիցքը՝ դրական, հավասար է տարրական լիցքին +1e = +1.6*10^-19 Կլ։
• Զանգվածը՝ m_p=1.00728 զ.ա.մ. (մոտավորապես 1.673*10^-27 կգ։

Նեյտրոն n

• Լիցքը՝ չունի, էլեկտրաչեզոք է 0 Կլ)։
• Զանգվածը՝ m_n=1.00866 զ.ա.մ. (մոտավորապես 1.675=10^-27 կգ։ Այն չնչին չափով ավելի ծանր է պրոտոնից:

4. Որքա՞ն է միջուկում պրոտոնների թիվը:

Միջուկում պրոտոնների թիվը հավասար է Մենդելեևի պարբերական համակարգում տվյալ քիմիական տարրի կարգաթվին Z: Այն կոչվում է նաև լիցքային թիվ և ցույց է տալիս նաև չեզոք ատոմի էլեկտրոնների քանակը։

5. Ո՞ր մեծությունն են անվանում միջուկի զանգվածային թիվ:

Զանգվածային թիվը A միջուկում պրոտոնների Z և նեյտրոնների N ընդհանուր քանակն է՝ A = Z + N։ Այն միշտ ամբողջ թիվ է և ցույց է տալիս նուկլոնների ընդհանուր թիվը միջուկում։

6. Որքա՞ն է միջուկում նեյտրոնների թիվը:

Միջուկում նեյտրոնների թիվը N որոշելու համար պետք է տարրի զանգվածային թվից A հանել պրոտոնների թիվը կարգաթիվը Z՝ N=A-Z

7. Ի՞նչ է 1 զամ-ը:

1 զ.ա.մ.-ը ածխածնի ¹²C իզոտոպի ատոմի զանգվածի 1/12 մասն է:

1 զ.ա.մ. = 1.66*10^-27կգ։

8. Օգտվելով Մենդելեևի քիմիական տարրերի աղյուսակից՝ որոշեք ոսկու ատոմի զանգ վածը՝ կիլոգրամով:

Մենդելեևի աղյուսակից ոսկու Au հարաբերական ատոմային զանգվածը (կլորացված) 197 է։

• Ոսկու մեկ ատոմի զանգվածը = 197*1… զ.ա.մ.
• Հաշվարկը կիլոգրամով՝ 197*1.66*10^-27=3.27*10^-25

1. Ո՞րն է բնական ճառագայթաակտիվության էությունը:

Բնական ճառագայթաակտիվությունը ինքնաբերաբար տեղի ունեցող երևույթ է, որի ժամանակ անկայուն քիմիական տարրերի միջուկները վերափոխվում են մեկ այլ տարրի միջուկների՝ արձակելով տարբեր մասնիկներ և էլեկտրամագնիսական ճառագայթում:

2. Ինչպե՞ս է հայտնագործվել բնական ճառագայթաակտիվության երևույթը։

Երևույթը հայտնագործել է ֆրանսիացի ֆիզիկոս Անրի Բեքերելը 1896 թվականին: Նա փորձեր էր անում ուրանի աղերով և նկատեց, որ ուրանը, նույնիսկ առանց արևի լույսի ազդեցության (մութ դարակում), ինքնաբերաբար արձակում է անտեսանելի ճառագայթներ, որոնք թափանցում են անթափանց թղթի միջով և մտացնում լուսանկարչական թիթեղը։

3. Ատոմի, թե՞ միջուկի հատկություններով է պայմանավորված ճառագայթաակտիվությունը: Պատասխանը հիմնավորեք:

Ճառագայթաակտիվությունը պայմանավորված է բացառապես միջուկի հատկություններով:

• Հիմնավորում․ Ցանկացած քիմիական կամ ֆիզիկական ազդեցություն (ջերմաստիճանի փոփոխություն, ճնշում, քիմիական ռեակցիաներ), որոնք փոխում են ատոմի էլեկտրոնային թաղանթի վիճակը, ոչ մի ազդեցություն չեն ունենում ճառագայթաակտիվ տրոհման արագության վրա։ Դա ապացուցում է, որ գործընթացը կատարվում է խորը միջուկային մակարդակում։

4. Ի՞նչն է բնութագրական ճառագայթաակտիվության երևույթի համար:

Ինքնաբերական բնույթ (ընթանում է առանց արտաքին ազդակի)։ Անկախություն արտաքին պայմաններից (ջերմաստիճան, ճնշում, մագնիսական դաշտ)։ Տարրի փոխարկում մեկ այլ քիմիական տարրի։ Մեծ քանակությամբ էներգիայի անջատում։

5. Ո՞ր տարրերն են օժտված բնական ճառագայթաակտիվությամբ:

Մենդելեևի պարբերական համակարգի բոլոր այն տարրերը, որոնց կարգաթիվը մեծ է 82-ից (կապարից), բնականից ճառագայթաակտիվ են (օրինակ՝ (U) ուրան, (Ra) ռադիում, (Th) թորիում, (Po) պոլոնիում)։ Կան նաև թեթև տարրերի որոշ բնական իզոտոպներ (օրինակ՝ կալիում-40, ածխածին-14)։

6. Ի՞նչ է հետևում մագնիսական դաշտում ճառագայթաակտիվ աղբյուրի առաջած փնջի` երեք առանձին փնջերի բաժանվելու փաստից:

Մագնիսական դաշտում փնջի տրոհումը երեք մասի ապացուցում է, որ ճառագայթումն ունի բարդ բաղադրություն․

• Մի փունջը շեղվում է դեպի ձախ (դրական լիցքավորված մասնիկներ)։
• Մյուս փունջը շեղվում է դեպի աջ (բացասական լիցքավորված մասնիկներ)։
• Երրորդ փունջը չի շեղվում (չեզոք, լիցք չունեցող ճառագայթում)։

7. Ի՞նչ է α-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:

α-մասնիկը հելիումի ատոմի միջուկն է (⁴₂He)։

• Կազմված է 2 պրոտոնից և 2 նեյտրոնից։
• Լիցքը՝ (+2e) (դրական)։
• Զանգվածը՝ մոտ (4 զ.ա.մ.։
• Թափանցող ընդունակությունը՝ շատ փոքր է (կանգնեցվում է սովորական թղթի թերթիկով կամ մաշկի վերին շերտով)։
• Իոնացնող ընդունակությունը՝ շատ մեծ է։

8. Ի՞նչ է β-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:

β-մասնիկը մեծ արագությամբ շարժվող էլեկտրոն է (կամ պոզիտրոն)։

• Լիցքը՝ (-1e) (բացասական)։
• Զանգվածը՝ հավասար է էլեկտրոնի զանգվածին m_e=9.1*10^-31 կգ։
• Արագությունը՝ մոտ է լույսի արագությանը։
• Թափանցող ընդունակությունը՝ միջին է (կանգնեցվում է մի քանի միլիմետր հաստությամբ ալյումինե թիթեղով)։

9. Ի՞նչ է γ-մասնիկը: Թվարկեք դրա բնութագրերը:

γ-ճառագայթումը կարճ ալիքի երկարությամբ էլեկտրամագնիսական ալիք է (ֆոտոնների հոսք)։

• Լիցք չունի (չեզոք է, մագնիսական դաշտում չի շեղվում)։
• Հանգստի զանգված չունի։
• Տարածվում է լույսի արագությամբ c=3*10⁸ մ/վ։
• Թափանցող ընդունակությունը՝ ահռելի է (անցնում է հաստ պատերի միջով, պաշտպանվելու համար անհրաժեշտ է հաստ կապարե կամ բետոնե շերտ)։

10. Ինչո՞վ է պայմանավորված ճառագայթաակտիվության ազդեցությունն օրգանիզմի վրա:

Ճառագայթման ազդեցությունը պայմանավորված է դրա իոնացնող հատկությամբ: Օրգանիզմի բջիջներով անցնելիս ճառագայթները իոնացնում են ատոմներն ու մոլեկուլները (հատկապես ջրի մոլեկուլները), ինչի հետևանքով քայքայվում են ԴՆԹ-ի կառուցվածքները, խախտվում է բջիջների բնականոն գործունեությունը և առաջանում են մուտացիաներ։

Տարբերակ 1

1. Հաշվել մոլերի քանակը, եթե
m = 28 գ N₂

n=m/M

Mr(N)=14

M(N)=14 մ/գ

n=28/14=2 մոլ

2. Հաշվել մասնիկների թիվը, եթե
n = 0.5 մոլ

n=N/N_A

N_A=6.02⋅10²³

N=n*N_A=0.5*6.02⋅10²³=3.01⋅10²³

3. Հաշվել մոլերի քանակը, եթե
V = 22.4 լ (ն.պ.)

n=V/Vm

Vm=22.4

n=V/Vm=22.4/22.4=1

4. Քանի՞ մասնիկ կա 3 մոլ նյութում

n=N/N_A

N_A=6.02⋅10²³

N=n*N_A=3*6.02⋅10²³=18.06⋅10²⁴

5. Քանի՞ գրամ է 2 մոլ CH₄

n=m/M

Mr(CH)=13

M(CH)=13 մ/գ

m=M*n=13*2=26

6. Քանի՞ մոլ կա 33.6 լ H₂-ում (ն.պ.)

n=V/Vm

Vm=22.4

n=V/Vm=33.6/22.4=1.5 մոլ

7. Քանի՞ մոլ կա 1.204 × 10²⁴ մասնիկում

n=N/N_A

N_A=6.02⋅10²³

6.02⋅10²³*1.204⋅10²⁴=7.224

8. Քանի՞ գրամ է 0.5 մոլ NaOH

n=m/M

Mr(NaOH)=40

M(NaOH)=40 մ/գ

m=M*n=40*0.5=20

9. Քանի՞ գրամ է 0.2 մոլ NH₃

n=m/M

Mr(NH)=15

M(NH)=15 մ/գ

m=M*n=15*0.2=3

10. Տրված է 16 գ O₂
ա) գտնել n

n=m/M

Mr(O)=16

M(O)=16մ/գ

n=m/M=16/16=1
բ) գտնել N

N=n*N_A

N_A=6.02*10²³

N=n*N_A=1*6.02*10²³=6.02*10²³
գ) գտնել V (ն.պ.)

V=n*Vn

Vn=22.4

V=n*Vn=22.4

11. Տրված է 3.01 × 10²³ մոլեկուլ CO₂
ա) գտնել n

n=N/N_A

N_A=6.02*10²³

n=N/N_A=3.01/6.02=0.5
բ) գտնել m

m=n*M

Mr(CO)=28

M(CO)=28 մ/գ

m=n*M=0.5*28=14 գ
գ) գտնել V (ն.պ.)

V=n*Vm

Vm=22.4

V=n*Vm=0.5*22.4=11.2

12. Քանի՞ մոլ և քանի՞ գրամ կա 44.8 լ գազում (ն.պ.)CO

n=V/Vm

Vm=22.4

n=V/Vm=44.8/22.4=2

m=n*M

Mr(CO)=28

M(CO)=28 մ/գ

m=n*M=2*28=56

1. 
   Задание

2.Задание

Подобрать подходящее по смыслу имя существительное и определи его род.

1. Добрая, любимая, родная мама .
2. Весенний, звонкий, говорливый смех .
3. Интересная, библиотечная, любимая книга .
4. Шёлковое, красивое, длинное плате .
5. Круглый, обеденный, деревянный стул .
6. Новогодний, весёлый, долгожданный праздник .
7. Яркое, весеннее, игривое солнце.
8. Сочное, вкусное, спелое яблоко .
9. Сладкий, ночной, кошмарный сон .
10. Чистая, питьевая, прозрачная вода .

3. Запиши стихотворение, найди существительные, укажи их род.

Белая берёза/Под моим окном/Принакрылась снегом,/Точно серебром./На пушистых ветках/Снежною каймой/Распустились кисти/Белой бахромой./И стоит береза/В сонной тишине,/И горят снежинки/В золотом огне./А заря, лениво/Обходя кругом,/обсыпает ветки/Новым серебром.

Берёза — ж.р. (она, моя)
Окном (начальная форма — окно) — ср.р.
Снегом (снег) — м.р.
Серебром (серебро) — ср.р.
Ветках (ветка) — ж.р.
Каймой (кайма) — ж.р.
Кисти (кисть) — ж.р.
Бахромой (бахрома) — ж.р.
Тишине (тишина) — ж.р.
Снежинки (снежинка) — ж.р.
Огне (огонь) — м.р.
Заря — ж.р. 

Տեսակ

Տեսակը օրգանիզմների այն խումբն է, որի առանձնյակները․

• ունեն ընդհանուր ծագում,
• նման կառուցվածք և կենսագործունեություն,
• ազատ խաչասերվում են միմյանց հետ և տալիս բեղուն սերունդ,
• ապրում են որոշակի տարածքում։

Օրինակ՝ մարդը մեկ տեսակ է՝ Homo sapiens։

---

Պոպուլյացիա

Պոպուլյացիան նույն տեսակի առանձնյակների համախումբն է, որը․

• բնակվում է որոշակի տարածքում,
• երկար ժամանակ գոյություն ունի միասին,
• ազատ խաչասերվում է։

Պոպուլյացիան համարվում է էվոլյուցիայի տարրական միավորը։

Օրինակ՝ Սևանի իշխանի բոլոր առանձնյակները Սևանա լճում կազմում են մեկ պոպուլյացիա։

---

Էվոլյուցիայի գլխավոր ուղիները

1. Արոմորֆոզ

Արոմորֆոզը օրգանիզմների կառուցվածքի և կենսագործունեության խոշոր բարդացումն է, որը բարձրացնում է նրանց կազմակերպվածության մակարդակը։

Օրինակներ

• թոքերի առաջացումը,
• արյան շրջանառության երկու շրջան,
• ծաղկի և սերմի առաջացումը բույսերում,
• տաքարյունության առաջացումը։

Արոմորֆոզի շնորհիվ օրգանիզմները կարողանում են բնակեցնել նոր միջավայրերում։

---

2. Իդեոադապտացիա

Իդեոադապտացիան հարմարվողական փոփոխություն է, որը չի բարձրացնում ընդհանուր կազմակերպվածության մակարդակը, բայց օգնում է հարմարվել միջավայրին։

Օրինակներ

• թռչունների կտուցների տարբեր ձևերը,
• կենդանիների պաշտպանական գունավորումը,
• ջրային կենդանիների լողաթաղանթները։

Իդեոադապտացիան նպաստում է տեսակների բազմազանությանը։

---

3. Ընդհանուր դեգեներացիա

Ընդհանուր դեգեներացիան կառուցվածքի պարզեցումն է, որը հաճախ կապված է մակաբուծային կամ նստակյաց կենսակերպի հետ։

Օրինակներ

• երիզորդների մարսողական համակարգի բացակայությունը,
• որոշ մակաբույծների զգայարանների թերզարգացումը։

Չնայած պարզեցմանը՝ օրգանիզմը կարող է լավ հարմարված լինել իր կենսակերպին։

Ապրիլի 14-19-ը, առաջադրանք, 9-րդ դաս․

Պետրոս Ա Գետադարձ