День: 13 марта 2024

Արփիկին

Հդըս խոսի՛, մի՛ կենա խըռովի պես,
Տալղա¹ տըվիր, գեմիս² տարար ծովի պես.
Կու մեռնիմ,— չիս տեսնի Սայաթ-Նովի պես…
Սայաթ–Նովա

* * *

Ինչքան որ հուր կա իմ սրտում — բոլորը քեզ.
Ինչքան կրակ ու վառ խնդում — բոլորը քեզ.—
Բոլո՜րը տամ ու նվիրեմ, ինձ ո՛չ մի հուր թող չմնա՝
Դո՜ւ չմրսես ձմռան ցրտում.— բոլո՜րը քեզ…

* * *

Ամռան անուշ, հուրհրատող տո՛թ ես, ջան,—
Նախշուն՝ նռան ու նարնջի հո՛տ ես, ջան,
Երբ խստադեմ ի՛նձ ես նայում դու հանկարծ —
Ասես սրտիս մահվան դաժան բո՛թ ես, ջան…

* * *

Երազ տեսա. Սայաթ-Նովեն մոտս էկավ սազը ձեռին,
Հրի նման վառման գինու օսկեջրած թասը ձեռին,
Նստեց, անուշ երգեր ասավ՝ հին քամանչի մասը ձեռին,
Էնպես ասավ, ասես ուներ երկնքի ալմասը ձեռին։

————————

¹ տալղա — ալիք, հորձանք:
² գեմի — նավակ:

[ էջ 50 ]

Ու էն երգին օրոր-շորոր, ինչպես հուրի¹, ատլաս² ու խաս³,
Երազիս մեջ գոզալն էկավ՝ ինքն էլ վառման քաղցր երազ.
Նազանք արավ, Սայաթ-Նովի սիրտը լցրեց միրգ ու մուրազ, Կանգնեց-մնաց՝ դեմքից քաշած օսկեկարած խասը ձեռին:

Նայեց-նայեց Սայաթ-Նովեն, ամպի նման տխուր մնաց,
Ասավ՝ Չարենց, էս գոզալից սրտիս մե հին մրմուռ մնաց.
Սիրտս վառվեց, մոխիր դարձավ՝ ինքը կրակ ու հուր մնաց.—
Դո՛ւ էլ նրա գովքը արա, որ գա՝ օսկե մազը ձեռին։

Էսպես ասավ Սայաթ-Նովեն ու վեր կացավ, որպես գիշեր,
Գնաց նորից տխուր ու լուռ՝ սիրտը հազար մուրազ ու սեր,
Երազն անցավ — դո՛ւ մնացիր, պատկերքը քո մնաց լուսե,
Մեկ էլ իմ խեղճ սիրտը մնաց՝ Սայաթ-Նովի սազը ձեռին:

* * *

Աշուղ Սայաթ-Նովի նման՝ ես երգ ու տաղ պիտի ասեմ,
Երգեմ պիտի գիշեր-ցերեկ — ու սրտի խաղ պիտի ասեմ,
Եվ էն սրտին, որ իր խորքում սիրո երգեր ունի ու սեր—
Ես էն սրտին դրախտային մրգերի բաղ պիտի ասեմ։

Աստղ ու նկար շորեր հագած՝ դեմս ելար երազի պես,
Էշխդ՝ կրակ՝ սիրտս էրեց անհասնելի մուրազի պես,
Անուշ հոտով սիրտս լցրիր — Վարդստանի, Շիրազի պես,—
Ինչ էլ ըլի էշխդ⁴, գոզալ⁵,— երգս ուրախ պիտի ասեմ։

———————————

¹ հուրի — մահմեդականների հավատալիքների համաձայն` երկնային գեղեցկուհի, որ այն աշխարհում պետք է ծառայի հավատացյալի քմահաճույքներին. փխբ. գեղեցկուհի:
² ատլաս, կերպաս — բամբակե կամ մետաքսե նուրբ կտավ, մետաքսե նուրբ գործվածք. հնց. մետաքս:
³ խաս — ընտիր տեսակի, լավորակ. գվռ. մետաքս:
⁴ էշխ — գվռ. եռանդ, ավյուն, ոգևորություն, սեր:
⁵ գոզալ, գյոզալ — գեղեցկուհի, չնխարհիկ, սիրուն:

[ էջ 51 ]

Աշխարհը մե բաղ է, գոզալ,— նստել ես դու բաղի մեջը,
Վարդ ես բացված՝ առավոտվա դրախտային շաղի մեջը,
Ժամ ես դարձել տեսքով քո սուրբ՝ Հ.ավլաբարի թաղի մեջը—
Սրտիս անուշ արտասուքին երկնային շա՛ղ պիտի ասե՛մ։

Էնքան ըլի մե-մե անգամ տեսքդ տեսնեմ՝ վարդ ես, գոզալ,
Էս փուչ կյանքում սրտիս տված անմահական զարդ ես, գոզալ,
Էնպես արա, որ քեզ չասեմ՝ դո՛ւ էլ ինձ պես մարդ ես, գոզալ,—
Թե լի մնա սիրտս քեզնով՝ ափսոս ու ախ պիտի ասեմ։

* * *

Ես մե անգին գոզալ տեսա — Գյուրջստանի¹ քաղաքումը,—
Վզին՝ վարդեր ու խալ տեսա — Գյուրջստանի քաղաքումը։

Կանգնել էր լեն քուչի մեջը, հագին ատլաս ու խաս ուներ,
Գլխին ոսկի ու շալ տեսա — Գյուրջստանի քաղաքումը։

Արեգակի շողքն էր ընկել վրեն ոսկե չիքիլի² պես՝
Շրթերը խաս ու ա՛լ տեսա — Գյուրջստանի քաղաքումը։

Անցա, կամաց աչքով արի, ուզի ասեմ՝ ջա՛ն ես, էլի՛,—
Դեմս կեցած մե սա՛ր տեսա — Գյուրջստանի քաղաքումը։

Հիմի տխուր երգ եմ ասում, էշխս կրակ ըլի ասես՝
Անմահական մե յա՛ր տեսա — Գյուրջստանի քաղաքումը։

* * *

Կուզեմ հիմի փչե զուռնեն — հարբած ըլիմ մինչև էգուց.
Ամեն մարդու ընկեր ըլիմ — ու բաց ըլիմ մինչև էգուց։

Ֆայտոն նստած՝ անցնեմ քուչով, պատուհանից վրես նայես՝
Էշխդ անքուն սիրտս ընկնի — ու լաց ըլիմ մինչև էգուց։

——————————

¹ Գյուրջստան — Վրաստան
² չիքիլա — շղարշ, երեսի քող:

[ էջ 52 ]

Խելքս քամուն, հովին տված՝ երթամ ընկնեմ դուքան ու բաղ՝
ընկերների սուփրին¹ գինի ու հաց ըլիմ մինչև էգուց։

Երթամ — ուրիշ գոզալների գիրկը դնեմ գլուխս տաք՝
Քո էդ անուշ, ազիզ տեսքով հարբած ըլիմ մինչև էգուց։

* * *

Ես մե հարբած դուքանդար² եմ — դուքանիս մեջ բան չմնաց,
Ամենքի հետ սեղան նստա՝ սուլթան, վեզիր, խան չմնաց,
Ամենայն տեղ գովքդ արի, տաղեր ասի՛ դրախտային—
Էլ ի՞նչ ասեմ սիրեկանին՝ գոզալ, հոգի, ջա՛ն չմնաց։

Թողի ամենն, ինչ ունեի՝ կյանքս դարձավ հովի նման,
Էշխդ ելավ, ճամփես կտրեց՝ Հնդստանի ծովի նման,
Հարբած՝ խալխի նոքար³ դարձա աշուղ Սայաթ-Նովի նման,
Կարոտ կեցա հրամանիդ՝ ուրիշ հրաման չմնաց։

Ես մե հարբած դուքանդար եմ — դուքանիս մեջ բան չմնաց,
Էլ ի՞նչ ասեմ սիրեկանին — գոզալ, հոգի, ջա՛ն չմնաց։

* * *

Էլի գարուն կգա, կբացվի վարդը,
Սիրեկանը էլի յարին կմնա։
Կփոխվին տարիքը, կփոխվի մարդը,
Բլբուլի երգն էլի՛ սարին կմնա։

Ուրիշ բլբուլ կգա կմտնի բաղը,
Ուրիշ աշուղ կասե աշխարհի խաղը,
Ինչ որ ե՛ս չեմ ասե — նա՛ կասե վաղը.
Օրերը ծուխ կըլին, տարին կմնա։

——————————

¹ սուփրա — ժղ. սփռոց, փխբ. հացի սեղան, հացկերույթ:
² դուքանդար — պրսկ. խանութպան (դուքան — խանութ):
³ նոքար, նոքյար — գվռ. ծառա:

[ էջ 53 ]

Հազար վարդ կբացվի աշխարհի մեջը,
Հ.ազար աչք կթացվի աշխարհի մեջը,
Հազար սիրտ կխոցվի աշխարհի մեջը —
Էշխը կրակ կըլի՝ արին կմնա։

Ուրիշ սրտի համար կթալվի խունկը,
Կբացվի շուշանը, վարդերի տունկը.
Գոզալը լաց կըլի, կընկնի արցունքը —
Գերեզմանիս մարմար քարին կմնա։

* * *

Ամեն տեսակ երգ երգեցի — ամենից լավ տաղն է էլի,
Սայաթ-Նովի դրախտային, անմահական խա՛ղն է էլի։

Ինչքան էլ լեն դուքաններում ռանգ-ռանգ¹ մրգեր ըլին շարած
Անմահական մրգերի տեղ — շահնշահի բաղն է էլի։

Բախչի միջի, ծաղիկները ինչքան էլ լավ ջրով անես՝
Ծաղիկների ջուրը ուզած— առավոտվա շաղն է էլի։

Գնա՛ կուզես Ֆռանգստան, ամենամեծ քուչեքը տես՝
Սրտիդ ուզած տեղը միակ — սիրեկանի թաղն է էլի։

Վա՜մ քեզ, Չարենց, լա՛վ իմացի, ականջ արա սիրեկանին
Սմեն բանից լավ ու անուշ սիրեկանի դաղն է էլի։

* * *

Երբ էս հին աշխարհը մտա ես տաղով, սազով-քամանչով՛
Ի՞նչ պիտի անե աշխարհում էս անմիտ-անճարը, ասին։

Սակայն երբ խալխի քեֆերին ես անուշ տաղերս ասի՝
Ամառվա մրգերի նման անո՛ւշ է քո բառը, ասին։

————————

¹ ռանգ — գվռ. երանգ, գույն. ռանգ-ռանգ — այստեղ` տեսակ-տեսակ:

[ էջ 54 ]

Բայց խալխի անսիրտ քեֆերին ես տխուր, մենակ մնացի,
Ուզեցի թողնեմ-հեռանամ՝ հպարտ է ու չար է, ասին:

Եվ սրտիս ցավից հուսահատ ես մե թաս օղի խմեցի,—
Չարենցը ցնդած-գինեմոլ, հարբեցող-հիմար է, ասին։

Ու ձմռան բուքերի միջին ես բոբիկ ու մերկ մնացի.
Դուրսը ցուրտ, ձմեռ է, սակայն հոգուդ մեջ ամառ է, ասին:

Ասի թե՝ մա՛րդ եք ախար դուք, չե՞ք տեսնում մարմինս ծվատ.
Չարենցի հոգին տաղերում աննկուն¹, համառ է, ասին։

Խնդացին, քրքջացին միայն, որ այդպես մնացել եմ մերկ,—
Դարերի հիացմունքը վսեմ տաղերիդ համար է, ասին։

* * *

Աշխարհիս մեջ ես էլ մե օր կանցնեմ անդարձ ու կերթամ,
Ես չեմ նայի, չեմ պահանջի ես փառք ու վարձ— ու կերթամ։

Աշուղ Սայաթ-Նովի նման ես էն գլխեն իմացա,
Որ աշխարհում փուչ է ամեն երազ ու լաց — ու կերթամ։

Էն էլ, որ ես իմ վառ սրտով ու կարոտով սիրեցի —
Քամուն կտամ, կմոռանամ ամեն մի հարց — ու կերթամ։

Ու գոզալի պատկերքը վառ, դեմքը մախմուր² ու անուշ
Կմոռանամ… կառնեմ խոնավ, հողե մե բարձ ու կերթամ։

Կյանքիս նման հեռու մարդիկ, անանուն ու անծանոթ,
Ձե՛զ կթողնեմ երգերս այս՝ կյանքս երազ — ու կերթամ։

————————————

¹ աննկուն — ոչ նկուն, չընկճվող, դիմացկուն, անպարտելի:
² մախմուր, մախմուռ, մախմար — թավիշ. փխբ. խումար, գինով, թեթև հարբած:

[ էջ 55 ]* * *

(ՀԱՅԱՍՏԱՆԻՆ)

Հազար ու մե վերք ես տեսել — էլի՛ կտեսնես,
Հազար խալխի ձեռք ես տեսել — էլի՛ կտեսնես։

Աշնան քաղած արտի նման՝ հազա՜ր զոհերի
Չհավաքած բե՛րք ես տեսել — էլի՛ կտեսնես։

Գլուխդ չոր քամուն տված պանդուխտի նման
Հազա՛ր տարվա հերք¹ ես տեսել— էլի՛ կտեսնես։

Նարեկացի, Շնորհալի, Նաղաշ Հովնաթան—
Ինչքա՜ն հանճար, խելք ես տեսել— էլի՛ կտեսնես:

Քո Չարենցին լեզու տվող երկի՛ր Հայաստան,
Հազա*ր ու մե ե՛րգ ես տեսել — էլի՛ կտեսնես։

* * *

Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում,
Մեր հին սազի ողբանվագ, լացակումած լարն եմ սիրում,
Արնանման ծաղիկների ու վարդերի բո՛ւյրը վառման,
Ու նաիրյան աղջիկների հեզաճկուն պա՛րն եմ սիրում։

Սիրում եմ մեր երկինքը մուգ, ջրերը ջինջ, լիճը լուսե,
Արևն ամռան ու ձմռվա վիշապաձայն բուքը վսեմ,
Մթում կորած խդճիթների անհյուրընկալ պատերը սև
Ու հնամյա քաղաքների հազարամյա քա՛րն եմ սիրում։

—————————-

¹ հերք — գրբ. հոգն. մազեր:

[ էջ 55 ]

Ուր է՛լ լինեմ — չե՛մ մոռանա ես ողբաձայն երգերը մեր,
Չե՜մ մոռանա աղոթք դարձած երկաթագիր գրքերը մեր,
Ինչքան էլ սո՜ւր սիրտս խոցեն արյունաքամ վերքերը մեր—
Էլի՛ ես որբ ու արնավառ իմ Հ.այաստան–յարն եմ սիրում։

Իմ կարոտած սրտի համար ո՛չ մի ուրիշ հեքիաթ չկա.
Նարեկացու, Քուչակի պես լուսապսակ ճակատ չկա.
Աշխա՛րհ անցի՛ր, Արարատի նման ճերմակ գագաթ չկա,
Ինչպես անհաս փառքի ճամփա՝ ես իմ Մասիս սա՛րն եմ սիրում։

1.Կարդա՛ Չարենցի ,,Տաղարան,, շարքի բանաստեղծությունները։ 

2. Առանձնացրո՛ւ քեզ դուր եկած բանաստեղծությունները, մեկնաբանիր։

Ինձ ամենաշատը դուր է եկել <<Ես մե անգին գոզալ տեսա>> և
<<Աշխարհիս մեջ ես էլ մե օր>> բանաստեղծությունները։

<<Ես մե անգին գոզալ տեսա>> և <<Աշխարհիս մեջ ես էլ մե օր>>  բանաստեղծությունների մեջ ներկայացնում է իր սիրո մասին։

3.Շարքի բանաստեղծությունները հիմնականում ինչ բովանդակություն ունեն, ինչ թեմայով են գրված։ 

Այս բանաստեղծություններում հեղինակը գովերգում է սիրած աղջկան ՝ գոզալի։

4. Ի՞նչ է տաղը, ո՞ւմ է նվիրված շարքը։

Տաղը – տաղաչափական գրվածք, ոտանավոր

Այդ բանաստեղծությունները նվիրված էին Չարենցի սիրած աղջկան։

5. Ո՞րն է բանաստեղծությունների լեզվական առանձնահատկությունը։ 

—

Երկնքի միլիարդավոր աստղերը նույնպիսի հսկայական շիկացած գազային գնդեր են, ինչպիսին Արեգակն է: Աներևակայելի մեծ հեռավորությունների պատճառով դրանց սկավառակները տեսնում ենք լոկ լուսավոր կետերի տեսքով, չնայած շատ ու շատ աստղեր չափերով կարող են Արեգակից հարյուր, նույնիսկ հազար անգամ մեծ լինել:

Աստղերում ընթացող պրոցեսները նկարագրվում են նույն օրենքներով, ինչ Արեգակի դեպքում: Այդ պատճառով աստղերի ֆիզիկական բնութագրերը միշտ համեմատում են Արեգակի նույնանման բնութագրերի հետ, քանի որ այն ավելի հանգամանորեն է ուսումնասիրված: Աստղերի էներգիաների աղբյուրները նույնպես նրանց ընդերքում ընթացող ջերմամիջուկային ռեակցիաներն են, որոնց ընթացքում ջրածինը փոխակերպվում է հելիումի, և անջատվում է հսկայական քանակությամբ ջերմային ու լուսային էներգիա:

Որևէ մարմնի ֆիզիկական հատկությունները որոշվում են այն բնութագրող հիմնական մեծություններով (պարամետրերով): Աստղերի ներքին կառուցվածքի տեսության և աստղային էվոլյացիայի ուսումնասիրման համար կարևոր են աստղի մի քանի հիմնական ֆիզիկական բնութագրեր` լուսատվությունը (L), զանգվածը (m), շառավիղը (R), սպեկտրային դասը, գույնի ցուցիչը (ջերմաստիճանը), քիմիական բաղադրությունը, մագնիսական դաշտի լարվածությունը մակերևույթին, պտտման արագությունը:

Աստղալից երկնքին նայելիս առաջին աչքի է զարնում աստղերի պայծառությունը, այսինքն` նրանց լույս արձակելու, էներգիա առաքելու ունակությունը: Այն որոշվում է աստղի առաջին հիմնական ֆիզիկական բնութագրով` լուսատվությամբ։

Լուսատվություն են անվանում 1 վում աստղի մակերևույթից բոլոր ուղ-ղություններով ճառագայթված էներգիան, այսինքն` աստղի ճառագայթման հզորությունը: Այն արտահայտվում է L = 4TRO7 բանաձևով, որտեղ R-ն աստղի շառավիղն է, T-ն` մակերևույթի ջերմաստիճանը, Ծ-ն՝ Ստեֆան-Բոլցմանի հաստատունը: Լուսատվությունը և զանգվածը կապված են L = 1,3 m39 առնչությամբ

Աստղի տեսանելի աստղային մեծությունը չի բնութագրում աստղի ճառագայթման իրական հզորությունը, քանի որ աստղերի հեռավորությունները տարբեր են: Աստղերի ճառագայթման իրական հզորությունը հնարավոր է գնահատել միայն այն դեպքում, երբ բոլոր աստղերը դիտվում են որոշակի հեռավորությունից: Որպես այդպիսի պայմանական հեռավորություն ընդունվել է 10 պարսեկը, և աստղի լուսատվությունը բնորոշելու համար սահմանվել է բացարձակ աստղային մե- ծությունը (M)` այն աստղային մեծությունը, որը կունենար 10 պարսեկ հեռավորությամբ աստղը:

Օրինակ` Արեգակի տեսանելի աստղային մեծությունը m = -26,8 է, իսկ բացարձակ աստղային մեծությունը` M= +4,7, այսինքն` Արեգակը նշված հեռավորությունից մեզ կերևար որպես աչքի տեսանելիության սահմանին մոտ մի սովորական աննշան աստղ:

Աստղալից երկնքին ուշադիր նայելիս նկատում ենք, որ աստղերը տարբեր գույների են: Այսպես` Վեգան (x Քնարի) կապտասպիտակավուն է, Անտարեսը (α Կարիճի)` կարմրացոլ, Ալդեբարանը ( Ցուլի)` դեղնակարմրավուն, Կապելան (a Կառավարի)` Արեգակի նման դեղին: Գույների այս բազմազանությունը պայմանավորված է աստղերի մակերևույթների ջերմաստիճանների տարբերությամբ, ուստի աստղերը դասակարգում են ըստ ջերմաստիճանի  նվազման` յուրաքանչյուր դաս նշանակելով լատինական այբուբենի մեծատառերով:

O տառով նշանակվում են ամենաջերմ աստղերը, որոնց մակերևույթի ջերմաստիճանը 25 000 Կ +35000 Կ է և ավելի: Դրանց հաջորդում են կապտավուն` B դասի (10000 Կ — 25000 կ) կապտակավուն՝ A դասի (7000 Կ = 1 բաց դեղնավուն՝ F դասի (6000 Կ դեղին` G դասի (4500 Կ 6000 Կ), նարնջագույն` K դասի (3500 Կ — 4500 Կ) և

կարմիր` M դասի (2000Կ+ 3500 Կ)

Այսպիսի հաջորդականությունը կոչվում է սպեկտրային դասակարգում: Յուրաքանչյուր դաս իր հերթին բաժանվում է 0-9 ենթադասերի:

255. Կարո՞ղ է արդյոք 7 տարրից բաղկացած բազմությունը լինել 6 տարրից բաղկացած բազմության ենթաբազմություն։

Ոչ

256. Պարտադի՞ր է, որ 6 տարրից բաղկացած բազմությունը լինի 7-էլեմենտանոց բազմության ենթաբազմություն։

այո

257. Ի՞նչ է նշանակում A ⊂ A։ Հիմնավորե՛ք, թե ինչու ցանկացած A բազմության համար տեղի ունի այդ առնչությունը։

—

258. Քանի՞ տարրից է բաղկացած հայերենի այբուբենի տառերի բազմությունը։ Արդյոք հայերենի այբուբենի ձայնավորների բազմությունը այդ բազմության ենթաբազմությո՞ւն է։

այո

259. Դիցուք, A​-ն xyz միանդամին նման բոլոր միանդամների բազմությունն է, իսկ B-​ն՝ 3xyz​-ին նման բոլոր միանդամների բազմությունը։ Ի՞նչ կարելի է ասել A և B բազմությունների մասին։

A ⊂ B և B ⊂ A

260. Նշվածներից որո՞նք են {1, 2, 3, 4} բազմության ենթաբազմություն.

ա) {1, 2},

բ) {4, 1, 3},

գ) {5, 2, 1},

դ) {3, 1, 2},

ե) {1, 2, 3, 4},

զ) {12},

է) {4},

ը) {41, 2}

261. Գրե՛ք {a, b, c}-ի բոլոր ենթաբազմությունները:

A={a}

B={b}

C={c}

D={a,b}

E={a,c}

F={b,c}

I={a,b,c}

J={ф}

262. Արդյոք ճի՞շտ է հետևյալ պնդումը (նկար 1).

ա) A ⊂ B,

այո

բ) B ⊂ C,

այո

գ) A ⊂ C,

ոչ

դ) B ⊂ A:

այո

263. Դիցուք, A-ն 6-ի բաժանվող բնական թվերի բազմությունն է, իսկ B-ն՝ 3-ի բաժանվող բնական թվերի։ A և B բազմությունները նկարագրել Վենի դիագրամով: Նշվածներից ո՞րն է ճիշտ.

ա) A ⊂ B,

բ) A = B,

գ) B ⊂ A: