1.ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
• Աբդուլ Համիդ II • «Համիդիե» • պանիսլամիզմ • Կարին • Սասուն • Վան • Զեյթուն • Կ.Պոլիս • Տրապիզոն •
• Մեծն Մուրադ • Զեքի • Գում Գափու • Բաբ Ալի • Աղասի • Նազարեթ Չավուշ • Սանդուխ • Էդհեմ • Մկրտիչ Ավետիսյան,• Վարդան • Խանասոր • «Դեղին գիրք»։
Աբդուլ Համիդ II – Օսմանյան կայսրության սուլթան (1876–1909 թթ.), որը իր իշխանությունը պահում էր բռնապետական միջոցներով։ Հայերի նկատմամբ իրականացրած ջարդերի և հալածանքների հիմնական կազմակերպիչներից էր։ Նրա անունով էլ կոչվեցին «համիդյան ջարդերը»։
«Համիդիե» – Օսմանյան կայսրությունում ստեղծված հատուկ քրդական ձիավոր գնդեր, որոնք կազմվել էին սուլթան Աբդուլ Համիդ II-ի հրամանով։ Նպատակն էր հարվածել հատկապես հայերին և ճնշել նրանց ազգային-ազատագրական շարժումները։
Պանիսլամիզմ – Քաղաքական-գաղափարական հոսանք Օսմանյան կայսրությունում, որի նպատակն էր բոլոր մահմեդական ժողովուրդներին միավորել սուլթանի գլխավորությամբ։ Սպառնալիք էր ոչ մահմեդական ժողովուրդների՝ մասնավորապես հայերի համար։
Կարին (Էրզրում) – Բարձր Հայքի կենտրոնական քաղաքներից, որը XIX դարի վերջում կարևոր դեր ուներ հայերի ազատագրական շարժման գործում։
Սասուն – Հայկական պատմական գավառ, որտեղ 1894 թ. տեղի ունեցավ հայերի հերոսական ինքնապաշտպանությունը օսմանյան բանակի և քրդական գնդերի դեմ։
Վան – Հայկական քաղաք, որի բնակչությունը XIX դարի վերջին ու XX դարի սկզբին բազմիցս պայքարեց թուրքական ճնշումների դեմ։ 1896 թ․ Վանի հերոսամարտը և 1915 թ․ Վանի ինքնապաշտպանությունը հայտնի էջեր են հայ ժողովրդի պայքարում։
Զեյթուն – Կիլիկիայում գտնվող հայկական բնակավայր, որտեղ տեղի ունեցան հերոսական ապստամբություններ Օսմանյան տիրապետության դեմ (հատկապես՝ 1862 թ. և 1895 թ.)։
Կ. Պոլիս (Կոստանդնուպոլիս, այժմ՝ Ստամբուլ) – Օսմանյան կայսրության մայրաքաղաքը։ Այստեղ էին կենտրոնացած հայկական մշակութային և քաղաքական կազմակերպությունները։
Տրապիզոն – Սև ծովի ափին գտնվող քաղաք, որտեղ հայերը մեծ թվով էին բնակվում և մասնակցում էին ազգային-ազատագրական շարժմանը։
Մեծն Մուրադ (Համփարձում Բոյաջյան) – Հայ ազատամարտիկ, Հնչակյան կուսակցության հիմնադիր գործիչներից։ Կազմակերպել է զինված պայքար, մասնակցել ազգային-ազատագրական շարժումներին։ Կախաղան բարձրացվեց Կ. Պոլսում 1915 թ․։
Զեքի պաշա – Օսմանյան գեներալ, գլխավոր դերակատար Սասունի կոտորածներում (1894 թ.)։ Հայերի դեմ առանձնահատուկ դաժանությամբ է գործել։
Գում Գափու – Կ. Պոլսում գտնվող պատրիարքարանի շենքի հրապարակը, որտեղ 1890 թ. հնչակյանները կազմակերպեցին ցույց՝ պահանջելով բարենորոգումներ։ Հայ ազգային-ազատագրական շարժման կարևոր դրվագ։
Բաբ Ալի – Օսմանյան կառավարության նստավայրը Կ. Պոլսում։ Հայկական կուսակցությունները բազմիցս դիմել էին այնտեղ՝ իրենց պահանջները ներկայացնելու։
Աղասի (Արշակ Գավաֆյան) – Հայ ազատամարտիկ, Դաշնակցության գործիչ, մասնակցել է հայ զինված պայքարին Արևմտյան Հայաստանում և Կովկասում։
Նազարեթ Չավուշ – Հայ ազատամարտիկ, մասնակցել է Զեյթունի և Սասունի ապստամբություններին։ Հայկական դիմադրության ճանաչված հերոսներից էր։
Սանդուխ – Ազգային կուսակցությունների կողմից ստեղծված դրամահավաք և նյութական միջոցների ապահովման մարմին, որն աջակցում էր ազատագրական պայքարին։
Էդհեմ փաշա – Օսմանյան պաշտոնյա և զորահրամանատար, որը մասնակցել է հայերի դեմ կազմակերպված գործողություններին։
Մկրտիչ Ավետիսյան – Հայ հեղափոխական գործիչ, ուսուցիչ և հրապարակախոս։ Ներկայացել է որպես Վանի ինքնապաշտպանության ղեկավարներից։
Վարդան – Հայ ազատամարտիկների և ֆիդայիների շրջանում գործածված կեղծանուն։ Օրինակ՝ Վարդան (Համբարձում Մկրտչյան) հայտնի դաշնակցական ֆիդայի էր։
Խանասոր – Վայոց Ձորի գավառ, որտեղ 1897 թ. հայ ֆիդայիները հաղթանակ տարան թուրք-քրդական ուժերի դեմ («Խանասորի արշավանք»)։
«Դեղին գիրք» – Հայկական հարցին վերաբերող միջազգային փաստաթղթերի ժողովածու (հրատարակված է Ֆրանսիայում)։ Պարունակում էր օսմանյան իշխանությունների հանցագործությունների վերաբերյալ փաստեր և դիվանագիտական նյութեր։
2.ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Ի՞նչ նախապատրաստական քայլեր կատարվեցին մինչ կոտորածների սկսելը։ Ինչո՞ւ
ստեղծվեցին «Համիդիե» հեծելագնդերը։
Օսմանյան կայսրությունը 19-րդ դարի վերջում կանգնած էր ծանր ճգնաժամի առջև․ ներսում ազգային-ազատագրական շարժումները մեծ թափ էին առնում, իսկ դրսում եվրոպական տերությունները պահանջում էին բարենորոգումներ հայաբնակ վիլայետներում։
բ. Նշի՛ր։ Ո՞ր քայլերը նպաստեցին Զեյթունի ինքնապաշտպանության հաղթանակին։
1895 թ. Զեյթունի հերոսական ինքնապաշտպանությունը հաջողվեց մի շարք գործոնների շնորհիվ․
Բնական աշխարհագրական դիրքը․ Զեյթունը շրջապատված էր լեռներով և դժվարանցանելի ձորերով, ինչը պաշտպանողներին առավելություն էր տալիս։
Բնակչության կազմակերպվածությունը․ զեյթունցիները միասնական էին և ունեին ռազմական փորձ։
Ֆիդայիների դերակատարումը․ հայկական զինված խմբերը ղեկավարում էին մարտերը և բարձրացնում ժողովրդի մարտական ոգին։
Արտաքին միջամտություն․ եվրոպական տերությունների ճնշման տակ օսմանյան իշխանությունները ստիպված եղան դադարեցնել հարձակումները և խաղաղություն հաստատել։
գ. Քննի՛ր։ Ինչո՞ւ վանեցիները վայր դրեցին զենքերը։
Արդյոք դա ճի՞շտ որոշում էր։
1896 թ․ Վանի հերոսամարտից հետո բնակիչները ծանր դրության մեջ էին․
Շրջափակում և սննդի պակաս․ քաղաքը երկար ժամանակ դիմակայել էր թուրքական և քրդական զորքերին։
Միջազգային ճնշումներ․ եվրոպական տերությունները պահանջում էին, որ հայերը դադարեցնեն մարտերը՝ խոստանալով ապահովել նրանց անվտանգությունը։
Հոգնածություն և կորուստներ․ երկարատև պայքարը կոտրել էր ուժերը, և ժողովուրդը այլ ելք չէր տեսնում։
3.ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչի՛ր ազդեցությունը։ Ի՞նչ նշանակություն
ունեցան ինքնապաշտպանական մարտերը։
2. Վերլուծի՛ր։ Կոտորածների իրականացման մեջ ի՞նչ
նշանակություն ունեցան կրոնը և մուսուլման հոգևոր
առաջնորդները։
3. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ հանգամանքներ խանգարեցին
Աբդուլ Համիդ II-ին իրականացնելու հայերի ամբողջական ոչնչացումը
Արամ Բադալյանի ուսումնական բլոգ 