В огромном доме в Каменке жили племянницы и племянники Петра Ильича Чайковского. И среди них самый любимый – Володя, добрый, весёлый, музыкально одарённый мальчик. Дети всегда с нетерпением ждали дядю. Они его очень любили.
Однажды, когда Пётр Ильич был в Каменке, дети весело играли. Вдруг раздался крик: у куклы Наташи свернулась набок голова. Все по очереди стали крутить её, но напрасно. Пётр Ильич сел за фортепиано и заиграл что-то медленное и грустное. И детям стало ясно, что кукла заболела. Её необходимо напоить чаем с малиной, завязать горло тёплым шарфом, а главное – не шуметь и ходи՛ть на цы՛почках. Но лечение не помогло. Голова куклы скатилась с подушки на пол. – Ах, она умерла, какое горе! – заплакали Володины сестрёнки. Тогда Пётр Ильич заиграл торже՛ственный марш. И под эту музыку куклу отнесли в чулан. На следующее утро девочке принесли большую коробку. Пётр Ильич, хитро улыбаясь, играл что-то весёлое. Он-то знал: в коробке – новая кукла. Иногда Пётр Ильич просил Володю сыграть что-нибудь. Володя не очень любил играть этюды и упражнения на фортепиано. Они ему казались скучными. Однажды, когда Петра Ильича не было в Каменке, из Петербурга пришла посылка. В ней был «Детский альбом», который Чайковский посвятил своему племяннику, Володе Давыдову. В «Детском альбоме» были пье՛сы с такими названиями: «Марш деревянных кукол», «Болезнь куклы», «Новая кукла», «Нянина сказка»…, а также танцы, песни.
До позднего вечера Володю нельзя было оторвать от фортепиано. Забыв усталость, голод, сон, – словом, забыв обо всём на свете, он играл страницу за страницей… – Вы только послушайте, что это за музыка! – говорил Володя. Володю с трудом отправили спать. «Детский альбом», уже со слегка помя՛тыми страницами, лежал под подушкой. Может быть, поэтому мальчик во сне слышал удивительную неповтори՛мую музыку. И ещё ему казалось, будто в доме снова Пётр Ильич. По Г. Абрамяну
2.Найдите ответы на вопросы и прочитайте их.
1. Кто жил в Каменке?
В Каменке жили племянницы и племянники Петра Ильича Чайковского.
2. Что случилось с куклой Наташи?
У куклы Наташи свернулась набок голова.
3. О чём рассказала музыка Петра Ильича?
О ситуации.
4. Что Володя не любил играть на фортепиано?
—
5. Кому посвятил «Детский альбом» Пётр Ильич?
Володе.
6. Как изменилось отношение Володи к музыке?.
В лучшую сторону.
3.Подберите к выделенным словам антонимы из текста. Бездарный музыкант — одарённый музыкант,
быстрое и весёлое — медленное и грустное,
кукла выздоровела — кукла заболела,
обычная музыка — необычная музыка.
4. Допишите предложения.
Дети очень любили своего дядю.
Больной кукле необходимо дать лекарство.
Наташе подарили новую куклу.
Володя не очень любил играть на фортепиано.
Пётр Ильич посвятил «Детский альбом» своему племяннику.
Володя и во сне слышал музыку.
Спишите. Слова из скобок поставьте в нужном падеже.
Света читает (книга, газета).
Света читает книгу.
Света читает газету.
Анна рисует … (дом, дерево).
Анна рисует дом.
Анна рисует дерево.
Рубен любит … (музыка, литература, рисование).
Рубен любит музыку.
Рубен любит литературу.
Рубен любит рисование.
Мы слушаем … (песни, концерт).
Мы слушаем песню.
Мы слушаем концерт.
Они изучают … (математика, география).
Они изучают математику.
Они изучают географию.
Допишите пропущенные окончания существительных.
Дети с нетерпением ждали дядю.
Пётр Ильич заиграл грустную пьесу.
Под торжественный марш куклу отнесли в чулан.
Наташе подарили новую куклу.
Дети получили посылку.
Мальчик услышал удивительную песню.
Образуйте словосочетания с существительными в винительном падеже. С некоторыми из них составьте предложения. Образец: Подарить куклу, игрушку, картину. – На день рождения девочке подарили куклу. слушать(песню, музыку, сказку)
Նյարդային համակարգը մարդու մարմնի կարևոր համակարգ է, որը կառավարում է օրգանների և մկանների աշխատանքը։ Այն կազմված է ուղեղից, նյարդերից և ողնուղեղից։
Նյարդային համակարգի շնորհիվ մենք կարող ենք ստանալ տեղեկություն արտաքին միջավայրից, վերլուծում ենք այն և տալիս հրահանգներ։ Նա օգնում է մտածել, հիշել, զգալ ու շարժվել։
2.Ողնուղեղի կառուցվածք:
Ողնուղեղը ունի երկար և բարակ կառուցվածք, որը գտնվում է ողնաշարի խողովակի մեջ։ Այն բաժանված է մասերի, որոնցից դուրս են գալիս նյարդեր՝ մարմնի տարբեր մասերին ազդակներ փոխանցելու համար։ Ողնուղեղի ներսում կա մոխրագույն նյութ, որը կառավարում է ռեֆլեքսները, և սպիտակ նյութը, որը փոխանցում է ազդակները ուղեղի հետ։ Ողնուղեղը օգնում է շարժվել, զգալ և արագ արձագանքել միջավայրի փոփոխություններին։
3.Ի՞նչ է ռեֆլեքսը:
Ռեֆլեքսը արագ և ավտոմատ արձագանք է արտաքին կամ ներքին գրգռիչին։ Այն տեղի է ունենում առանց մտածելու այսինքն ավտոմատ։ Ռեֆլեքսը կազմակերպվում է նյարդային համակարգի միջոցով, հիմնականում ողնուղեղում։ Այս գործընթացը օգնում է պաշտպանել մարմինը վնասից։ Ռեֆլեքսները կարևոր են արագ արձագանքելու համար՝ առանց ժամանակ կորցնելու։ Ռեֆլեքսը ունի երկու տեսակ Անպայման ռեֆլեքսներ, որոնք ժառանգաբառ են փոխանցվում և Պայմանական ռեֆլեքսներ, որոնք ձեռք են բերվում կյանքի ընթացքում։
4.Գլխուղեղի բաժինները և նրանց կատարած ֆունկցիան:
Գլխուղեղը կազմված է մեծ կիսագնդերից, որոնք ապահովում են մտածողությունը, հիշողությունը, լեզուն և կամավոր շարժումները, կողմնային ուղեղը, որը կառավարում է շնչառությունը, սրտի աշխատանքը և մարմնի հավասարակշռությունը և փոքր ուղեղը, որը պատասխանատու է շարժումների կոորդինացիայի և հավասարակշռության համար։
5.Վերցնել գլխուղեղի մեկ բաժին, ներկայացնել նրա կատարած ֆունկցիան նաև ներկայացնել ինչ կլինի մարդու հետ, եթե այդ բաժինը բացակայի:
Մեծ կիսագնդերը պատասխանատու են մտածելու, խոսելու, հիշելու, տեսնելու և կամավոր շարժումների համար։ Եթե այս բաժինը չլիներ մարդու մոտ, նա չէր կարող մտածել, խոսել կամ գիտակցաբար շարժվել ինչպես բույսը։ Այս բաժինը շատ կարևոր է մարդու գիտակցված գործունեության համար, և առանց դրա անհնար կլիներ նորմալ կյանք վարել։
6.Տեսողական վերլուծչի կառուցվածք և նրա կատարած գործառույթը:
Տեսողական վերլուծիչը օգնում է մարդուն տեսնել շրջապատը։ Այն կազմված է աչքերից, տեսողական նյարդերից և գլխուղեղի տեսողական կենտրոնից։ Աչքը ստանում է լույսը և փոխանցում տեղեկությունը տեսողական նյարդի միջոցով դեպի ուղեղ։ Գլխուղեղի տեսողական կենտրոնը վերլուծում է այդ տեղեկությունը և օգնում է տեսնել պատկերներ։ Եթե այս վերլուծիչը չաշխատի, մարդը չի կարողանա տեսնել կամ ճիշտ հասկանալ իր տեսածը։
7.Լսողական վերլուծչի կառուցվածք և նրա կատարած գործառույթը:
Լսողական վերլուծիչը օգնում է մարդուն լսել ձայները և հասկանալ դրանք։ Այն բաղկացած է ականջից, լսողական նյարդից և գլխուղեղի լսողական կենտրոնից։ Ականջը հավաքում է ձայները, վերածում է դրանք նյարդային ազդակների և փոխանցում լսողական նյարդով դեպի ուղեղ։ Գլխուղեղի լսողական կենտրոնը վերլուծում է այդ ազդակները և մարդը հասկանում է ձայնի բովանդակությունը։ Եթե այս վերլուծիչը չաշխատի, մարդը չի կարողանա լսել կամ տարբերել ձայները։
Շարժվող մարմնի գործողությունը կախված է նրա զանգվածից և արագությունից:
Օրինակ
մեծ արագությամբ շարժվող գնդակը ֆուտբոլիստը կարող է կանգնեցնել ոտքով կամ գլխով (տե՛ս նկար 1), բայց մարդը չի կարող կանգնեցնել նույնիսկ շատ փոքր արագությամբ շարժվող գնացքը (տե՛ս նկար 2): Թենիսի գնդակը, դիպչելով մարդուն, վնաս չի տալիս, սակայն ավելի փոքր զանգվածով, բայց մեծ արագությամբ շարժվող ատրճանակից դուրս թռած գնդակը կարող է մեծ վնաս հասցնել մարդուն:
Այն ֆիզիկական մեծությունը, որը հավասար է մարմնի զանգվածի և արագության արտադրյալին, կոչվում է մարմնի շարժման քանակ կամ իմպուլս (լատիներեն «impulsus»` հրում, հարված բառերից):
Մարմնի իմպուլսը սովորաբար նշանակում են p տառով՝ P=mv
Քանի որ արագությունը վեկտորական մեծություն է, իսկ զանգվածը՝ սկալյար, ապա իմպուլսը վեկտորական մեծություն է: Իմպուլսի ուղղությունը համընկնում է արագության ուղղության հետ, իսկ նրա բանաձևը ներկայացվում է հետևյալ տեսքով՝ p→=mv→
Ուշադրություն
Իմպուլսի սահմանումից բխում է, որ նրա չափման միավորը ՄՀ-ում 1 կգ·մ/վ-ն է: Դա 1 մ/վ արագությամբ շարժվող 1 կգ զանգվածով մարմնի իմպուլսն է:
Մարմինների համակարգի իմպուլսը
Մարմինների համակարգի իմպուլս կոչվում է այդ համակարգը կազմող մարմինների իմպուլսների գումարը:Համակարգի իմպուլսը հաշվելիս պետք է հիշել, որ համակարգը կազմող մարմինների իմպուլսները վեկտորներ են: Նրանց գումարը նույնպես վեկտոր է, ուստի համակարգի իմպուլսը վեկտորական մեծություն է:
Ուրեմն համակարգն ունի ուղղություն և մեծություն:
Իմպուլսի պահպանման օրենքը փակ համակարգերում
Մարմինների փակ համակարգ կոչվում է միայն միմյանց հետ փոխազդող մարմիններից կազմված համակարգը:Համակարգի մարմինների միջև փոխազդեցության ուժերն ընդունված է անվանել ներքին ուժեր: Իսկ համակարգի մարմինների վրա այլ մարմինների (որոնք չեն մտնում համակարգի մեջ) կողմից ազդող ուժերն անվանում են արտաքին ուժեր: Շատ դեպքերում փակ են համարում նաև այն համակարգը, որը կազմող մարմինների վրա ազդող արտաքին ուժերի համազորը զրո է, այսինքն՝ համակարգի վրա արտաքին ազդեցությունները համակշռված են:
Փակ համակարգ կազմող մարմինների իմպուլսների գումարը մնում է անփոփոխ:
Նյուտոնի երկրորդ օրենքի առավել ընդհանուր ձևակերպումը
Ըստ Նյուտոնի երկրորդ օրենքի՝ ուժի ազդեցության հետևանքով m զանգվածով մարմնի ձեռք բերած արագացումը՝ a→=F→m
հայտնի է, որ a→=Δv→t, հետևաբար Δv→t=Fm, որտեղից mΔv→=F→t, կամ Δp→=F→t
Վերջին հավասարության ձախ մասում մարմնի իմպուլսի Δp→ փոփոխությունն է t ժամանակամիջոցում, իսկ աջ մասում՝ ուժի և նրա ազդման տևողության արտադրյալը, որը նույնպես հատուկ անուն ունի՝ ուժի իմպուլս:
Ստացված հավասարումը Նյուտոնի երկրորդ օրենքի առավել ընդհանուր ձևակերպումն է: Նյուտոնը հենց այսպես է ձևակերպել իր երկրորդ օրենքը.
Մարմնի իմպուլսի փոփոխությունը հավասար է նրա վրա ազդող ուժի իմպուլսին:Նյուտոնի երկրորդ օրենքի այս ձևակերպումը վերաբերում է առանձին վերցրած մարմնին: Մի քանի մարմիններից կազմված համակարգի համար Նյուտոնի երկրորդ օրենքը ձևակերպվում է այսպես.
Մարմինների համակարգի իմպուլսի փոփոխությունը հավասար է այդ համակարգի մարմինների վրա ազդող արտաքին ուժերի համազորի իմպուլսին:Մարմինների համակարգի համար Նյուտոնի երկրորդ օրենքը նույնպես ներկայացվում է նույն հավասարման տեսքով: Այս դեպքում Δp→–ն համակարգը կազմող մարմինների իմպուլսների փոփոխությունների գումարն է, իսկ F→-ը՝ համակարգի վրա ազդող արտաքին ուժերի համազորը: Այդ հավասարումից էլ հետևում է. եթե F=0, որը նշանակում է՝ համակարգը փակ է, կամ նրա վրա արտաքին ազդեցությունները համակշռված են: Δp→ =0, նշանակում է՝ համակարգի իմպուլսը չի փոխվել:
Ուշադրություն
Ուրեմն իրոք՝ փակ համակարգ կազմող մարմինների իմպուլսների գումարը պահպանվում է:
Մասնավորապես, m1 և m2 զանգվածներով մարմինների փակ համակարգի համար իմպուլսի պահպանման օրենքն ունի հետևյալ տեսքը.
m1v1→+m2v2→=m1v՛1→+m2v՛2−→,որտեղv1→ ևv2→ մարմինների արագություններն են մինչև դրանց փոխազդեցությունը,իսկv՛1→ևv՛2→ ՝ փոխազդեցությունից հետո
Շատ հաճախ մարմինների բախումները և պայթյունները (այդ թվում՝ կրակոցները) այնքան արագ են տեղի ունենում, որ գործնականորեն դրանց տևողությունը կարելի է համարել հավասար զրոյի: Բայց հավասարումից հետևում է, որ եթե t=0, ապա Δp→ =0, այսինքն՝ իմպուլսը պահպանվում է: Ուրեմն, նշված դեպքերում կարելի է համարել, որ իմպուլսը պահպանվում է, նույնիսկ եթե համակարգը փակ չէ:
Ուշադրություն
Իմպուլսի պահպանման օրենքի փորձնական պացույցներից .
Ինչքան պակասում է առաջին գնդի իմպուլսը, նույնքան էլ աճում է վերջին գնդինը, փոխանցվելով մյուս գնդերով։ Գնդերի ընդհանուր (գումարային) իմպուլսը մնում է անփոփոխ, այսինքն` պահպանվում է։
Ռեակտիվ շարժում
Երկու մարմինների փոխազդեցության արդյունքի վերլուծությունը իմպուլսի պահպանման օրենքի տեսանկյունից ծնել է մի գաղափար, որի գործնական կիրառությունը հետագայում հսկայական դեր է խաղացել քաղաքակրթության զարգացման գործում: Բերենք մի օրինակ.Լճափին կայանած նավակից զբոսաշրջիկը m զանգվածով ուսապարկը հորիզոնական ուղղված u արագությամբ նետում է դեպի ափը` նրան հաղորդելով mu→ իմպուլս (տե՛ս նկար):
Նավակի, զբոսաշրջիկի և ուսապարկի ընդհանուր զանգվածը նշանակենք M-ով: Այդ մարմինները գործնականում կազմում են փակ համակարգ, որովհետև նրանց վրա արտաքին ազդեցությունները (Երկրի ձգողության և ջրի կողմից ազդող արքիմեդյան ուժերը) համակշռված են: Ուրեմն այդ համակարգի իմպուլսը պահպանվում է: Մինչ ուսապարկը նետելը այն եղել է զրո: Որպեսզի ուսապարկը նետելուց հետո էլ համակարգի իմպուլսը լինի զրո, համակարգի մնացած մասը (նավակը և զբոսաշրջիկը), որի զանգվածը դառնում է M−m, պետք է սկսի շարժվել այնպիսի v→
արագությամբ, որ ուսապարկի և այդ մասի իմպուլսների գումարը լինի զրո.
mu→+(M−m)v→=0, որտեղից v→=−mu→M−m
Այս բանաձևում «−» նշանը ցույց է տալիս, որ նավակը շարժվում է ուսապարկի շարժման հակառակ ուղղությամբ, իսկ նրա արագության մոդուլը որոշվում է v=mu/(M−m) բանաձևով: Բանաձևից երևում է, որ համակարգի արագությունը կարելի է մեծացնել՝ մեծացնելով նետվող մարմնի զանգվածը և նետման արագությունը:
Ուշադրություն
Այսպիսով ստացվեց.
1. Երբ մարմնից նրա մի մասն անջատվում է որոշակի արագությամբ, մնացած մասը շարժվում է հակառակ ուղղությամբ:
2. Մեծացնելով անջատվող մասի զանգվածը և արագությունը, կարելի է մեծացնել մնացած մասի արագությունը:
Այս արդյունքը կարելի է օգտագործել շարժիչ ստեղծելու համար, ինչն այսօր հաջողությամբ իրականացվում է ամենատարբեր բնագավառներում՝ սկսած կենցաղից մինչև տիեզերագնացություն:Պարզենք, թե վերը բերված օրինակում ո՞ր ուժն է շարժման մեջ դնում նավակը: Ուսապարկը նետելիս զբոսաշրջիկը նրա վրա ազդում է որոշակի ուժով: Նյուտոնի III օրենքի համաձայն՝ ուսապարկը հակազդում է մոդուլով այդ ուժին հավասար և ուղղությամբհակադիր ուժով: Հակազդեցության այդ ուժն էլ շարժման մեջ է դնում նավակը: Հակազդեցության ուժն անվանում են նաև ռեակցիայի ուժ, ուստի նավակի շարժումն անվանում են ռեակտիվ շարժում:
Ռեակտիվ շարժում են անվանում այն շարժումը, որի դեպքում մարմնից որոշակի արագությամբ նրա մի մասի անջատման հետևանքով մնացած մասը շարժվում է հակառակ ուղղությամբ:
Մարմնից անջատվող մասը կարող է լինել ինչպես պինդ մարմին, այնպես էլ հեղուկ կամ գազ: Հեղուկի արտանետման դեպքում առաջացող ռեակտիվ շարժումը կարելի է դիտել հետևյալ փորձով։ 45° անկյան տակ ծռված ծայրակալ ունեցող ռետինե փողրակին միացած ապակե ձագարի մեջ ջուր լցնենք (տե՛ս նկար)։ Հենց որ ջուրն սկսի դուրս թափվել ծայրակալից, փողրակը կսկսի շարժվել և կթեքվի ջրի հոսքին հակառակ ուղղությամբ։
Ուշադրություն
Ռեակտիվ շարժիչը մի սարք է, որից մեծ արագությամբ դուրս են նետվում վառելանյութի այրման ժամանակ առաջացած գազերը: Դրանք տեղակայվում են զանազան փոխադրամիջոցներում՝ հեծանիվ, ավտոմեքենա, գնացք, ինքնաթիռ, հրթիռ և այլն:
Սա ռեակտիվ շարժման գլխավոր առանձնահատկությունն է:
Թվարկված բոլոր փոխադրամիջոցներում քարշի ուժն առաջանում է առանց շրջապատի մարմինների հետ որևէ փոխազդեցության: Այն առաջանում է շնորհիվ համակարգի առանձին մասերի փոխազդեցության:Ռեակտիվ շարժիչների շնորհիվ հրթիռը կարողանում է դուրս գալ տիեզերական տարածություն, որտեղ ռեակտիվ շարժիչներն առայսօր այլընտրանք չունեն:
Ռեակտիվ շարժումը բնության մեջ և տեխնիկայում.
1․Ո՞ր մեծություննէ կոչվում մարմնի իմպուլս։
Այն ֆիզիկական մեծությունը, որը հավասար է մարմնի զանգվածի և արագության արտադրյալին, կոչվում է մարմնի շարժման քանակ կամ իմպուլս։
2․ի՞նչ բանաձևով է որոշվում մարմնի իմպուլսը։
P=mv
3․ի՞՞նչ միավորով է չափվում իմպուլսը միավորների ՄՀ-ում:
1 կգ*մ/վ
4․Մարմինների ո՞ր համակարգն է կոչվում փակ։
Փակ համակարգ կոչվում է միայն միմյանց հետ փոխազդող մարմիններից կազմված համակարգը:
5. Ձևակերպել իմպուլսի պահպանման օրենքը։
Փակ համակարգի իմպուլսը միշտ նույնն է մնում, անկախ այդ համակարգի մարմինների փոխազդեցությունից։
6.Ո՞ր շարժումն է կոչվում ռեակտիվ:
Ռեակտիվ շարժումը այն շարժումն է, երբ մարմնից մի մասը անջատվում է որոշակի արագությամբ, որի հետևանքով մարմնի մնացած մասը ձեռք է բերում հակառակ ուղղությունով արագություն։
Արամ Բադալյանի ուսումնական բլոգ 