Месяц: Октябрь 2024

1.ինչ է նշանակում «ֆիզիկա» բառը

հունարենից ֆիզիկա բառը նշանակում է բնություն։

2.որն է ֆիզիկայի հիմնական խնդիրը

Ֆիզիկայի խնդիրը այն է, որ միշտ պետք է բացատրել բնության մեջ հանդիպող երևույթները։

3.ինչ է ուսումնասիրում ֆիզիկան

Ֆիզիկան ուսումնասիրում է մեզ շրջապատող բնության բնական կամ ֆիզիկական երևույթները։

4.քննարկել  ինչ է բնությունը։

Բնությունը մարդուն շրջապատվող միջավայրն է։

5.ինչ ես հասկանում բնության երևույթ ասելով

Երբ ասում են բնության երևույթ ես հասկանում եմ, որ բնության մեջ կատարվում է փոփոխություն։

6.ինչ է նյութը։

Նյութը այն է, ինչը կազմված է ֆիզիկական մարմինը։

7.թվարկել ֆիզիկական երևույթների տեսակները

Մեխանիկական, ջերմային, էլեկտրական, մագնիսական, լուսայաին, ատոմային և միջուկային։

8.ինչ է ֆիզիկական մարմինը:

Բոլոր մարմիները, որոնք ունեն զանգված և ծավալ կոչվում է ֆիզիկական մարմին։

9.:Բերեք օրինակներ:

Մարդ, բույս, կենդանի, գիրք, գրիչ և այլն։

10.ինչ է մատերիան

Այն ամենը, ինչ գոյություն ունի տիեզերքում կոչվում է մատերիան։

11.ինչպես ենք գիտելիքներ ձեռք բերում բնության երևույթների մասին

Բոլոր մարդիկ կատարում են դիտում։

12.ինչ է փորձը և ինչով է այն տարբերվում դիտումից

Դիտումը տարբերվում է փորձից նրանով, որ դիտման ժամանակ մենք հետևում ենք բնության երևույթները, իսկ փորձի ժամանակ մենք դիտարկում ենք և բացատրում այդ բնության երևույթը։

13Ինչ է վարկածը։ Ինչ է օրենքը։

Վարկածը դա ենթադրություն է փորձերի և դիտումների հիման վրա։

14..Ինչ է նշանակում չափել որևէ ֆիզիկական մեծություն:

Չափել ֆիզիկական մեծություն նշանակում է համեմատել այն նույնատիպ մեծության հետ,որն ընդունված է որպես միավոր։

15.Երկարության հիմնական և այլ  միավորները:Չափման գործիք

Երկարության հիմնական միավորները-մետր, կիլոմետր, սանտիմետ, միլիմետ և այլն։

Գործիք-քանոն

16․Զանգվածի հիմնական և այլ  միավորները:Չափման գործիք

Զանգվածի հիմնական միավորները-տոնա, կիլոգրամ, գրամ, միլիգրամ և այլն։

Գործիք-կշիռք

17.Ինչ է չափիչ սարքի սանդղակ

Չափից սարքի վրա նշված գծիկները և նրանց որոշների մոտ գրված թվերը միասին կազմում են չափիչ սարքի սանդղակը։

18․Որն է չափիչ սարքի չափման սահմանը

Չափիչ սարքի սանդղակի ամենա մեծ արժեքը համարվում է չափման սահմանը։

19․Ինչն են անվանում սանդղակի բաժամնման արժեք

Սանդղակի երկու հարևան բաժանումների միջև եղած հեռավորությունը կոչվում է բաժանման արժեք։

20.Ինչից է կախված չափման սխալը

Չափման սխալը կախված է բաժանման արժեքից, և ընդունված է համարել, որ այն հավասար է բաժանման արժեքի կեսին։

21.Ինչն են անվանում մեխանիկական շարժում

Երբ ժամանակի ընթացքում մարմնի դիրքի փոփոխությունը այլ մարմնի նկատմամբ, կոչվում է մեխանիկական շարժում

22.որ մարմինն են անվանում հաշվարկման մարմին

Այն մարմինը որի նկատմամբ դիտարկվում է այլ մարմնի շարժումը, կոչվում է հաշվարկման մարմին։

23.Ինչն են անվանում նյութական կետ

Այն մարմինը, որի չափերը տվյալ պարագայում կարելի է անտեսել կոչվում է նյութական կետ։

24.Ինչն են անվանում շարժման հետագիծ

25.Ինչն են անվանում մարմնի անցած ճանապարհ

26.Ինչով է տարբերվում հետագիծն անցած ճանապարհից:

27.Ո՞ր շարժումն է կոչվում հավասարաչափ:

28․Ո՞ր մեծությունն է կոչվում հավասարաչափ շարժման արագություն ՝գրել բանաձևը

29.Ի՞նչ միավորներով է չափվում արագությունը՝ՄՀ-ում

30.Ինչպե՞ս որոշել հավասարաչափ շարժվող մարմնի անցած ճանապարհը,եթե հայտնի է նրա արագությունը ու շարժման ժամանակը,գրել բանաձևը

31.Ինչպե՞ս որոշել հավասարաչափ շարժման ժամանակը,եթե հայտնի են մարմնի արագությունն ու ճանապարհը,գրել բանաձևը:

32․Ինչպե՞ս է շարժվում մարմինը,եթե նրա վրա այլ մարմիններ չեն ազդում

33․Ո՞ր երևույթն  է կոչվում իներցիա

34․Մարմնի ո՞ր հատկությունն է կոչվում իներտություն

35.Ո՞ր մեծությունն են անվանում մարմնի զանգված

36.Ինչպե՞ս կարելի է չափել մարմնի զանգվածը

37.Ի՞նչ միավորներով է արտահայտվում զանգվածը

38.Ի՞նչն է զանգվածի չափանմուշը, միավորների ՄՀ-ում

39.Ո՞ր մեծությունն է կոչվում նյութի խտություն

40.Ինչպե՞ս է որոշվում նյութի խտությունը(բանաձևը)

41.Ի՞նչ միավորներով  է արտահայտվում նյութի խտությունը

42.Ինչպե՞ս կարելի է հաշվել մարմնի ծավալը,եթե հայտնի են նրա զանգվածը և նրա խտությունը(բանաձևը)

43.Ինչպե՞ս կարելի է հաշվել մարմնի զանգվածը,եթե հայտնի են նրա ծավալը և նյութի խտությունը(բանաձևը):

Ինչն են անվանում մեխանիկական շարժում

44.բերել մեխանիկական շարժման օրինակներ

45.որ մարմինն են անվանում հաշվարկման մարմին

46.Ինչն են անվանում նյութական կետ

47.Որ դեպքում մարմինը կարելի է համարել նյութական կետ,.որ դեպքում՝ոչ

48.Ինչն են անվանում շարժման հետագիծ

49.Ինչն են անվանում մարմնի անցած ճանապարհ

50.Ինչով է տարբերվում հետագիծն անցած ճանապարհից:

51.Ո՞ր շարժումն է կոչվում հավասաաչափ:

52.Ո՞ր մեծությունն է կոչվում հավասարաչափ շարժման արագություն ՝գրել բանաձևը

53․Ի՞նչ միավորներով է չափվում արագությունը՝ՄՀ-ում

54․Ինչպե՞ս որոշել հավասարաչափ շարժվող մարմնի անցած ճանապարհը,եթե հայտնի է նրա արագությունը ու շարժման ժամանակը,գրել բանաձևը

55.Ինչպե՞ս որոշել հավասարաչափ շարժման ժամանակը,եթե հայտնի են մարմնի արագությունն ու ճանապարհը,գրել բանաձևը:

56.Ի՞նչ է բնութագրում ուժը:

57.Ո՞ր ուժն է կոչվում 1նյուտոն(1Ն):

58.Ինչպիսի՞ մեծություն է ուժը:

59.Ո՞ր ֆիզիկական  մեծություններն են վեկտորական,և որոնք՝սկալյար

60․Ի՞նչ բանաձևով է որոշվում ծանրության ուժը

61.Ո՞ր երևույթն է կոչվում դեֆորմացիա

62.Դեֆորմացիայի  օրինակների քննարկում

63.Ո՞ր դեֆորմացիան է կոչվում առաձգական ,որը՝պլաստիկ:Բերել օրինակներ

64.Ո՞ր ուժն են անվանում ծանրության ուժ

65.Ինչպե՞ս է կախված ծանրության ուժը  մարմնի զանգվածից

66.Ո՞ր ուժն են անվանում առաձգական ուժ,և ինչպե՞ս է այն ուղղված:

67.Հուկի օրենքի ձևակերպում

68.Հուկի օրենքն արտահայտող բանաձևը

69.Ի՞նչ կառուցվածք ունի ուժաչափը

70.Ո՞ր օրենքի վրա է հիմնված ուժաչափի աշխատանքը

71.Բերել շփման առկայությունը հաստատող օրինակներ:

72.Ինչո՞վ է պայմանավորված շփումը

73.Թվարկել շփման տեսակները:

74.Ինչպես կարելի է մեծացնել շփումը

75.Ինչպես կարելի է փոքրացնել շփումը

76.Որ ուժն է կոչվում համազոր:

77.Ե՞րբ է ֆիզիկայում օգտագործվում <<աշխատանք>> հասկացողությունը

78.Ինչպե՞ս հաշվել աշխատանքը:Ո՞րն է աշխատանքի բանաձևը

79.Ի՞նչ միավորով է արտահայտվում աշխատանքը, միավորների ՄՀ-ում

80.Ի՞նչն է կոչվում հզորություն

81.Ինչպե՞ս հաշվել հզորությունը:Ո՞րն է հզորության բանաձևը և միավորը

82.Ինչպե՞ս հաշվել աշխատանքը՝իմանալով հզորությունը և աշխատանքը կատարելու ժամանակամիջոցը

83.Որո՞նք են պարզ մեխանիզմները

84.Ի՞նչ է լծակը:

85.Ի՞նչն են անվանում ուժի բազուկ

86.Ճախարակի ՞ինչ տեսակներ գիտենք:

87.Ո՞ր ճախարակն է կոչվում անշարժ:

88.Ո՞ր ճախարակն է կոչվում շարժական:

89․Ո՞ր մեծոթւյունն է կոչվում մեքենայի կամ մեխանիզմի օգտակար գործողության գործակից,բանաձևը

90.Ձևակերպել մեխանիկայի <<ոսկե կանոնը>>

91.Ի՞նչն են անվանում մարմնի կշիռ:

92.Ի՞նչ բնույթի ուժ է մարմնի կշիռը:

93.Ինչպե՞ս է ուղղված մարմնի կշիռը,և որտեղ է այն կիրառված

94.Ի՞նչ բանաձևով է որոշվում մարմնի կշիռը:

95.Պարզաբանել մարմնի կշռի և ծանրության ուժի

96.Ո՞ր ֆիզիկական մեծությունն է կոչվում ճնշում:

97.Գրել ճնշումը   սահմանող  բանաձևը:

98․1․Ինչո՞վ է պայմանավորված գազում ճնշումը:

99․Ինչո՞ւ են գազերը ճնշում գործադրում անոթի պատերին։

100․Ճնշման բնույթը հեղուկներում:Հեղուկի ճնշում:Ճնշման հաղորդումը հեղուկներում և գազերում:

101Ձևակերպիր Պասկալի օրենքը:

102Ի՞նչ է հիդրոստատիկ ճնշում,գրիր բանաձևը 

1․ Աշխարհագրական մեծ հայտ նագործությունների նախադրյալները

2․ Եվրոպայի տնտեսությունը նոր ժամանակների շեմին

3․ Կիլիկյան Հայաստանը XIII-XIV դարերում

4․ Կիլիկիայի հայկական թագավորության հռչակումը

5․ Հայկական պետական առաջացման ու ամրապնդումը Կիլիկիայում

11. 1498 թ. ո՞վ և ծո վային ի՞նչ ուղի հայտ նա գոր ծեց:
12. Ի՞նչ անուն տվեց տեղաբնիկներին Կոլումբոսը, ինչո՞ւ:
13. Ո՞ւմ անունով կոչվեց նոր աշխարհամասը և ինչո՞ւ։
14. Ո՞վ էր Վաս կո դա Գա ման և ին չո՞վ է աչ քի ըն կել։
15. Ո՞վէր գլխավորում շուրջերկրյա առաջին ճանապարհորդությունը:
16. Փորձի՛ր բացատրել «Նոր աշխարհ» հաս կացությունը։
17. Ո՞ր ժամանահատվածնէ ընդգրկում Աշխարհագրական մեծ հայտ
    նագործությունների դարաշրջանը։

Նոր ժամանակների շեմին՝ XV–XVIդարերում, Եվրո
պայի տնտեսական կյանքում տեղի ունեցան կարևոր
փոփոխություններ։ Հին՝ ավատատիրական հասա
րակության ներ սում սկիզբ առան նոր՝ արդյունաբե
րական հասարակությանը բնորոշ գործընթացներ։

Դրանք ամենից առաջ կապված էին արտադրու
թյան կազմակերպման և ֆինանսավորման հետ։
Արտադրության մեջ սկսեցին ավելի շատ ներդնել
նոր տեխնիկա։ Դա հատկապես ակնառու էր լեռնա
հանքային արդյունաբերության, մետաղագործության,
նավաշինության, զինագործության և գրատպության մեջ։
Ավելանումէր բնակչության թիվը, մեծանումէր տա
րատեսակ ապրանքների պահանջարկը։ Մանուֆակ
տուրաների քա նակը սկսեց կտրուկ աճել։ Դրանք
ավելի շատ ապրանքներ էին արտադրում, քան ար
հեստանոցները։ Այստեղ օգտագործումէին պարզա
գույն մեխանիզմներ՝ ջրանիվը, ճախարակը, ջուլհակի
հաստոցը և այլն։ Գյուղատնտեսությունը շարունակում էր մնալ
տնտեսության առաջատար ճյուղը։ Այս ոլորտում ընդգրկված էր բնակչության մոտ 90 %–ը։ Երկրագոր
ծության մեջ եռադաշտային համակարգը դարձավ
տիրապետող։ Մարդիկ սկսեցին գյուղատնտեսական
գործիքները կատարելագործել, հողը պարար տացնել
և նոր մշակաբույսեր ներդնել։ Ավելացան մշակովի հո
ղատարածքները, զարգացավ ոռոգման համակարգը։ Աշխարհում գյուղատնտեսությունն ամենից արագ
սկսեց զարգանալ Անգլիայում։ Գյուղական բնակավայ
րերում ևս ստեղծվեցին մանուֆակտուրաներ, որոնց
հիմնական մասը արտադրումէր գործվածքեղեն։
Գյուղատնտեսության զարգացումը պայմանավոր
ված էր նաև մեծ քաղաքների թվաքանակի ավելաց
մամբ։ Դրանք գյուղատնտեսական մթերքների խոշոր
սպառողներն էին։ Մանուֆակտուրային արտադրություն կազմակեր
պելու համար անհրաժեշտէին դրամական զգալի մի
ջոցներ։ Այդպիսիք ունեին առևտրականները. այն կոչ
վում էր առևտրա յին կապիտալ։ Առևտրականներն իրենց կապիտալի մի մասը ներդնումէին մանուֆակ-տուրային արտադրություն կազմակերպելու և գյու
ղատնտեսության մեջ։
Ապրանքային արտադրության աճը նպաս տում էր
ներքին և արտաքին առևտրի զար գաց մանն ու տա
րածական-աշխարհագրական ընդլայնմանը։
Այսպես՝ աստիճանաբար միջնադարյան տնտե
սական համակարգից անցում էր կատարվում նոր՝
արդյունաբերական կամ կապիտալիստական տնտեսական համակարգին։

1․ Թվարկի՛ր ժամանակի արտադրության տեխնիկական միջոցները։

Ջրանիվը, ճախարակը, ջուլհակի հաստոցը և այլն։

2․ Ի՞նչ է եռադաշտային համակարգը։

Եռադաշտային համակարգ — Մշակովի հողտարածքը բաժանվում էր երեք
մասի՝ գարնանացան, աշնանացան և հանգստացող։ Դրանք օգտագոր
ծում էին հերթականությամբ, որի շնորհիվ վերականգնվում էր հողատա
րածքների բերքատվությունը։

3․ Ի՞նչ է առևտրային կապիտալը։

Առևտրային կապիտալ — Առևտրականների կուտակած դրամագլուխ. այն
ներդնում էին ամենից առաջ ապրանքների առքուվաճառքի, ինչպես նաև
դրանց արտադրության մեջ։

4․ Ի՞նչ է ապրանքային արտադրությունը։

Ապրանքային արտադրություն — Արտադրության ձև, որի արտադրանքը (ապ
րանքներ) նախատեսված է շուկայում վաճառելու համար։

5․ Քո կարծիքով ի՞նչ հետևանքների կարող էր հանգեցնել ապրանքային
արտադրության աճը։

Եթե ապրանքային արտադրությունը ավելի աճեր, ուրեմն այդ ապրանքի եկամուտը ավելի կբարելավի։

Այսօր ես Adobe Illustrator-ի շնորհիվ պատրաստեցի սիրուն շուն։ սկզբում ես պատրաստում էի շնի ձևը, բայց քանի որ հետևի ֆոնը ոչ մի բան չկար դրա համար ես ավելացրեցի խոտեր, ծառ և ծաղիկներ։ Այսքանը

_Պարոն Օձավա, երբևէ կռվելիս ինչ-որ մեկի խփե՞լ եք:

Նա աչքերը կկոցելով ինձ նայեց՝ կարծես կուրացնող բան էր տեսել:
_Ինչու՞ եք հարցնում:
Մի պահ աչքերում կայծեր ցոլացին, բայց միայն մի պահ, հետո դեմքը նույն անվրդով արտահայտությունն ստացավ:
_ Հենց էնպես, _ պատասխանեցի: Հարցս իսկապես հենց էնպես տվեցի և հավանաբար՝ իզուր, պարապ հետաքրքրասիրությունից: Իսկույն թեման փոխեցի, բայց Օձավան դեռ հարցիս ազդեցության տակ էր: Երևում էր, որ մտքերի մեջ է ընկել: Շփոթված էր թվում, կամ ներսում կռիվ էր տալիս: Ես ստիպված սկսեցի լուսամուտից երևացող արծաթե ինքնաթիռների շարքին նայել:
Հարցիս պատճառը հենց Օձավայի պատմությունն էր բոքսի մասին, որով նա սկսել էր զբաղվել դեռ յոթերորդ դասարանից: Վայրէջքից առաջ ժամանակ սպանելու համար դեսից-դենից էինք խոսում, և զրույցն ինքն իրեն ծավալվեց: Երեսունմեկ տարի էր անցել, բայց նա առաջվա պես շաբաթը մեկ մարզվում էր մարզասրահում: Ուսանողական մրցույթների անփոփոխ հաղթողն էր` մի անգամ նույնիսկ ազգային հավաքականում էր հայտնվել: Լսում էի Օձավային ու մտածում` որ խառնվածքով բոլորովին այնպիսի չէր, որ կյանքի գրեթե քսան տարին կարող էր բոքսին նվիրել: Իսկ ես մեկ անգամ չէ, որ առիթ եմ ունեցել հետն աշխատելու: Ինչ ասեմ՝ հանդարտ, չձանձրացնող մարդ էր: Աշխատանքում ազնիվ, համբերատար, աշխատակիցների հանդեպ արդարամիտ: Ես երբեք չեմ լսել, որ նա որևէ մեկից բողոքեր կամ մեկին չարախոսեր: Մի խոսքով Օձավան կարողանում էր մարդկանց համակրանքը շահել: Հաճելի արտաքինով, հանդարտ ու խաղաղ: Ինձ համար պարզապես անհասկանալի էր, թե ինչը կարող էր նրան մղել բոքսով զբաղվելու, դրա համար էլ տվեցի այդ հարցը:
Մենք օդանավակայանի ռեստորանում սուրճ էինք խմում ու պատրաստվում էինք Նիիգատու թռչել: Դրսում դեկտեմբերի սկիզբն էր: Երկինքը մութ ամպերով էր ծածկված, կարծես կափարիչով պինդ փակած լինեին: Նիիգատույում առավոտվանից փոթորիկ էր և թռիչքը շարունակ հետաձգվում էր: Օդանավակայանը լիքն էր մարդկանցով: Բարձրախոսներն անընդհատ հայտարարում էին թռիչքի հետաձգման մասին, հոգնած ուղևորներին թույլ չտալով մի ժամով հեռանալ: Ռեստորանում անտանելի շոգ էր ու ես անընդհատ թաշկինակով քրտինքս էի սրբում:
_ Մեծ հաշվով` երբեք, _ երկար լռությունից հետո անսպասելի սկսեց Օձավան: _ Բոքսով զբաղվելու տարիներին երբեք ոչ մեկի խփած չկամ: Սկսնակների գլուխը տեղը-տեղին մտցնում են, որ չի կարելի ռինգից դուրս և առանց ձեռնոցի որևէ մեկին դիպչել: Էնտեղ, ուր սովորական մարդը հակահարված կտար` բոքսով զբաղվողը պարտավոր է ներողություն խնդրել ու նահանջել: Միայն քեզ հավասարի հանդեպ կարող ես ուժ կիրառել:
Ես գլխով արեցի:
_ Ճիշտն ասած, մի անգամ, այնուամենայնիվ, մեկին հարվածել եմ,_ ասաց նա: _ Տասնչորս տարեկան էի ու նոր-նոր էի բոքսով զբաղվում: Չկարծեք, թե արդարանում եմ, բայց էն ժամանակ դեռ չգիտեի բոքսի էությունը և որոշ ժամանակ միայն ընդհանուր մարզավիճակս լավացնող վարժություններ էի կատարում. պարան էի թռչում, վազում էի, ձգվում… Առանց մտածելու խփեցի, բոլորովին չուզելով: Էդ չարաբաստիկ պահին էնքան կատաղած էի, որ չհասցրի մտածել, ու ձեռքս ինձնից անկախ զսպանակի պես թռավ: Մինչև սթափվեցի, նա արդեն ընկած էր, իսկ ես դեռ դողում էի զայրույթից:
Օձավան բոքսով սկսել էր զբաղվել քեռու դրդմամբ, որը մարզադահլիճի տնօրեն էր, ընդ որում` ոչ թե ինչ-որ հետ ընկած քաղաքի մարզադահլիճի, այլ առաջնակարգ չեմպիոնների դարբնոցի: Ծնողներն անհանգստանալով, որ տղան անդադար սենյակում մեկուսացած է իր գրքերի հետ, առաջարկեցին սպորտով զբաղվել: Օձավան չէր պատրաստվում ողջ կյանքը դրան նվիրել, բայց սիրում էր քեռուն և սկսեց մարզվել`մտածելով, որ հենց հոգնի, ցանկացած պահի կարող է թողնել: Սակայն մի քանի ամիս զբաղվելուց հետո բոքսի արվեստը զարմանալիորեն գրավեց նրա սիրտը: Առաջին հերթին այն պատճառով, որ բոքսն իր էությամբ լռակյացների սպորտ է, հետն էլ՝ խիստ անհատական: Դա մի չտեսնված և բոլորովին նոր աշխարհ էր նրա համար և առանց ակնհայտ պատճառների նրան ամբողջությամբ կլանեց: Քրտնքի հոտը, կաշվե ձեռնոցների ճռճռոցը, մարդկանց` լուռ ու ինքնամոռաց իրենց մկաններ մարզելը, աստիճանաբար, բայց անդառնալի գրավեցին նրա սիրտը: Արդեն շաբաթ և կիրակի օրերին մարզասրահ գնալը նրա համար դարձել էր հաճելի զբաղմունք, որոնք շատ չէին նրա կյանքում:
_ Գիտե՞ք ինչն ինձ էդքան գրավեց բոքսում: Խորության ընկալումը: Կարծում եմ ինձ հենց էդ խորքն էլ գերեց, որում բոլորովին կարևոր չէ՝ քե՞զ, թե դու կհարվածես: Հաղթանակն ու պարտությունը՝ սոսկ արդյունք են: Մարդիկ երբեմն հաղթում են, երբեմն՝ պարտվում, սակայն, երբ արդեն ըմբռնել ես էդ խորությունը, էլ պարտությունը չի վախեցնում: Չէ որ մարդն անվերջ չի կարող հաղթել, վաղ թե ուշ պարտվելու է: Ու կարևորը էդ խորքն ըմբռնելն է, ինչն ինձ համար բոքսի էությունն է: Երբեմն, ռինգում, ձեռնոցները հագիս կանգնած, կարծես մի անհուն ջրհորում լինեմ՝ էնքան անհուն, որ ոչ ոք չի երևում, նույնիսկ՝ ինքս: Ու էդ ջրհորի հատակում ես մարտի եմ բռնվել ստվերի հետ: Ես միայնակ եմ, թեև բոլորովին տխուր չեմ: «Միայնություն» ասելով մենք բոլորովին չենք պատկերացնում, որ կան իրարից շատ տարբեր միայնություններ: Լինում է սիրտդ ճմլող, հոգեմաշ միայնություն, լինում է և՝ այլ: Եվ որպեսզի հասնես դրան՝ պետք է մեծ եռանդով հղկես մարմինդ: Ոչինչ հենց էնպես չի տրվում: Սա էն բացարձակ ճշմարտություններից մեկն է, որին ես հանգել եմ բոքսի շնորհիվ:
_ Իրականում չէի ուզի անցյալը փորփրել: Եթե կարողանայի` ընդհանրապես կմոռանայի ու էլ երբեք չէի հիշի, _ ժպտալով ասաց նա ու անշտապ շարունակեց պատմել:
* * *
Նա հարվածել էր իր համադասարանցուն` Աոկի անունով: Օձավան նրան տանել չէր կարող, ինչու` ինքն էլ չգիտեր: Այդ հակակրանքն ուղղակի ծնվել էր հենց առաջին հանդիպումից, ի՞նչ կարող ես անել: Ու էդպիսի հակակրանք նա իր կայնքում առաջին անգամ էր զգում:
_ Ի՞նչ էք կարծում այդպես լինու՞մ է, հարցրեց նա: _ Հավանաբար յուրաքանչյուրի կյանքում նման մի բան լինում է` սկսում ես ատել մարդուն առանց որևէ պատճառի: Ես չեմ համարում, թե բռնության հակված եմ: Այնուամենայնիվ կյանքն ինձ նման բան հրամցրեց, առանց պատճառի, ու դժբախտությունն էն է, որ հակառակ կողմը սովորաբար նույն զգացումներն է ունենում:
Աոկին գրեթե բոլոր առարկաներից օրինակելի էր համարվում: Մենք տղաների դպրոցում էինք սովորում ու նա հարգված էր: Աշակերտների աչքում առաջնորդ էր, ուսուցիչների համար՝ սիրելի: Չնայած լավ սովորելուն՝ չէր մեծամտանում, շատերի հետ էր ընկերություն անում, ուրախ էր: Նույնիսկ ինչ-որ շիտակ բան կար մեջը… Բայց նրա էությունը սկզբից ևեթ ինձ համար պարզ էր, կարծես նրա ճակատին ինչ-որ բնազդային հաշվենկատություն լիներ դրոշմված: Չեմ կարող հստակ ասել, թե ինչ նկատի ունեմ, որովհետև դժվարանում եմ հարմար օրինակ բերել: Կարող եմ միայն ասել, որ մաշկով էի զգում: Բնազդաբար չէի կարողանում մարսել եսասիրության ու գոռոզության շունչը, որ հորդում էր նրանից: Էդպես կարող է անտանելի լինի ինչ-որ մեկի հոտը: Աոկին խելացի տղա էր և կարողանում էր հմտորեն թաքցնել իր գաղջ շունչը: Ու շատ համադասարանցիներ դա չզգալով նրա մասին ասում էին. «Ի՜նչ դեմք է…» Բնականաբար ես լռում էի, բայց ամեն անգամ, նման որակումից հետո, մի տեսակ, տեղս չէի գտնում:
Աոկին ու ես լրիվ հակապատկերներ էինք: Ես ինձ համարում էի սուսիկ-փուսիկ, քանի որ չէի սիրում մյուսներից առանձնանալ, աչքի ընկնել և հանգիստ էի տանում միայնությունը: Իհարկե, մի քանիսի հետ մտերմություն անում էի, որոնց կարելի էր ընկեր համարել, բայց՝ ոչ ավելին: Ինչ որ առումով կարելի է ասել, որ իմ տարիքից մի քիչ առաջ էի ընկած: Ինձ համար ավելի հետաքրքիր էր տանը գիրք կարդալը, հորս դասական ձայնապնակները լսելը, սեկցիայում ինձնից մեծերի հետ շփվելը, քան հասակակիցներիս հետ լինելը: Ինչպես տեսնում եք, արտաքինով էլ աչքի չէի ընկնում, գնահատականներս վատը չէին, բայց առանձնապես լավն էլ չէին, էնպես որ ուսուցիչները հաճախ անունս մոռանում էին: Էդպիսին էի ես: Չէի սիրում աչքի ընկնել: Ոչ մեկի չէի ասել որ բոքսի եմ գնում, չէի պատմում կարդացածս գրքերի կամ լսածս երաժշտության մասին: Իմ ֆոնի վրա Աոկին կարծես սպիտակ կարապ լիներ ճահճում: Չեմ թաքցնի, գլուխն աշխատում էր` դա նույնիսկ ես չեմ կարող չընդունել, միտքն էլ սուր էր: Օդից որսում էր, թե մարդկանց ինչն է գրավում և հմտորեն իր վարքը հարմարեցնում էր նրանց: Հենց դրանով էլ հիացնում էր բոլորին: Բացի ինձնից: Ինձ համար նա ոչնչություն էր: Երբեմն մտորում էի. է՜ հա, հետո՞ ինչ, որ ես այդքան խելացի չեմ: Շատ էլ, թե ամեն ինչ հալած յուղած էր ստացվում իր մոտ, ախր ոչինչ իրենը չէր: Ոտքից գլուխ կեղծ էր, պարզապես կարողանում էր որսալ մեծամասնության տրամադրությունը: Միայն աչքներին «թոզ փչեր». բայց ինձնից բացի ոչ ոք չէր կռահում:
Կարծում եմ Աոկին կռահում էր վերաբերմունքս` հաշվենկատ էր ու ինքն էլ ընդգծված զզվանքով էր վերաբերվում ինձ: Ես հիմար չէի, առանձնապես մի մեծ բան չէի, բայց հիմար էլ չէի: Գլուխ չեմ գովում, բայց էդ տարիներին ես իմ աշխարհն ունեի: Դասարանում ոչ ոք իմ չափ չէր կարդում: Ճիշտ է ես դա չէի ցուցադրում, բայց երբեմն ակամա քիթս ցցում ու վերևից էի նայում մյուսներին: Կարծում եմ ինքնագնահատականս Աոկիին խոցում էր:
Մի անգամ անգլերենի ստուգողականից ամենաբարձր գնահատականը ստացա: Ճիշտ է՝ առաջին անգամն էր, բայց պատահական չէր: Չեմ էլ հիշում, թե էդ ժամանակ ինչ էր, որ շատ էի ուզում ունենալ, ու ծնողներս խոստացել էին գնել, եթե գոնե մեկ ստուգողականից ամենաբարձր գնահատականը ստանամ: Ես ընտրեցի անգլերենն ու սկսեցի հետևողականորեն պարապել, սերտում էի ամեն ինչ, որ կարող էր ստուգողականին ընկնել, ազատ պահերին անընդհատ բայերի խոնարհումը կրկնելով: Դասագրքի էջերը մաշվել էին` էնքան էի թերթել: Էնպես որ ամեն ինչ անգիր հիշում էի ու բոլորովին չզարմացա երբ ամենաբարձր գնահատականն ստացա: Ինձ շատ բնական թվաց` էդպես էլ պետք է լիներ: Բայց մյուսների համար գնահատականս սենսացիա էր: Նույնիսկ՝ ուսուցիչների համար: Աոկին ցնցված էր. էլ ո՜նց կլինի՝ լավագույնն ի՛նքը պիտի լիներ: Գրավորները բաժանելիս ուսուցիչը նույնիսկ հեգնեց նրան: Աոկին կարմրեց, հասկացավ որ ծաղրի առարկա է դառնում: Չեմ հիշում, թե ուսուցիչն ինչ ասաց նրան, բայց որոշ ժամանակ անց իմացա, որ Աոկին իմ մասին տհաճ խոսակցություններ է տարածում. իբր ես արտագրել եմ, իր ընկալմամբ իմ հաջողությունն այլ բացատրություն չուներ: Էդ մասին ընկերներս ասեցին ու ես լրջորեն կատաղեցի: Հիմա, իհարկե, հասկանում եմ, որ պետք է ընդամենը ծիծաղեի ու բանի տեղ չդնեի: Բայց ես ընդամենը դպրոցական էի՝ չկարողացա զգացմունքներս զսպել ու մի դասամիջոցի Աոկիին կանչեցի դպրոցի հետնաբակ` հաշիվ մաքրելու: Աոկին սկսեց կրակի վրա յուղ լցնել. «Հը՞, ի՞նչ ես ուզում, ի՞նչ ես կպել, գնահատական ես հաջողացրել, հրճվիր քեզ համար»: Ու փորձեց ինձ մի կողմ հրելով անցնել: Ակնհայտորեն լկտի էր իրեն պահում՝ իր հասակի ու ուժի առավելությունից ոգևորված: Հենց էդ պահին էր, որ չդիմացա ու առանց ինձ հաշիվ տալու խփեցի: Երբ ուշքի եկա, նրա ձախ այտին ուղղված հարվածն արդեն անկասելի էր: Աոկին կողքի վրա ընկավ ու գլխով էլ խփվեց ծառին: Քթից արյուն ցայտեց` թափվեց սպիտակ վերնաշապիկին: Նա ապշած պլշել էր վրաս: Էնքան էր զարմացել, որ չկարողացավ հասկանալ, թե ինչ կատարվեց:
Ախր, հե՛նց ձեռքս կպավ ծնոտին, արդեն փոշմանել էի արածիս համար: Միանգամից գլխումս ճայթեց. բռունցքներով հարց չես լուծի: Մարմինս դեռ ցնցվում էր կատաղությունից, բայց ես արդեն գիտեի, որ արածս ապուշություն էր: Ուզում էի ներողություն խնդրել, բայց չկարողացա: Ուրիշ ո՛վ լիներ` կխնդրեի, մենակ ո՛չ Աոկին: Իհարկե զղջում էի, բայց գտնում էի, որ նա արժանի էր դրան: «Դրան տեղն էր, սողունի մեկը, դրա նմանին տրորելն էլ քիչ է»: Բայց մեկ է, չպետք է խփեի: Ինչևէ… արդեն ուշ էր, ես նրան խփել էի ու թողնելով գետնին նստած հեռացա այնտեղից:
Ճաշից հետո Աոկին դասերին չկար, երևի տուն էր գնացել: Ոչ մի կերպ չէի կարողանում ազատվել ճնշող տրամադրությունից: Ինչով զբաղվում էի, ոչ մի կերպ չէի կարողանում շեղվել, ոչ գրքերն էին ուրախացնում, ոչ երաժշտությունը: Սիրտս մի տեսակ ճմլվում էր, չէի կարողանում կենտրոնանալ: Էնպիսի զգացում ունեի՝ կարծես ինչ-որ զզվելի միջատ էի կուլ տվել: Երբ անկողին մտա, պլշած բռունցքիս էի նայում` հասկացա, թե որքան միայնակ եմ: Հիմա ես ավելի էի ատում Աոկի կոչվածին, որն ինձ այս վիճակին էր հասցրել:

_ Հաջորդ օրվանից Աոկին սկսեց ինձ անտեսել` կարծես դասարանում Օձավա անունով աշակերտ ընդհանրապես գոյություն չուներ ու առաջվա պես ստուգողկաններին ամենալավ գնահատականները ստանալ: Ես` հակառակը, դրանից հետո սկսեցի մատս մատիս չտալ: Ինձ համար ամեն ինչ մեկ էր դարձել: Ես սովորում էի պարզապես հետ չմնալու համար: Մնացած ժամանակը իմ գործերով էի զբաղվում, բնականաբար շարունակում էի բոքսի գնալ: Համառ պարապմունքներից հետո ուսերս լցվել էին, կուրծքս ամրացել էր, ձեռքերս՝ հզորացել: Վատ չէր դպրոցականի համար: Հասկացա, որ մեծանում եմ: Ինչ հրաշալի ժամանակ էր… Ամեն օր հանվում էի մինչև գոտկատեղս ու հայելու առաջ հիանում մարմնովս:
Տարվա վերջին Աոկիին տեղափոխեցին զուգահեռ դասարան: Սիրտս տեղն ընկավ: Էնքան էի ուրախացել, որ էլ ստիպված չեմ լինելու ամեն օր նրան տեսնել: Կարծում եմ նա էլ էր նույնը մտածում: Ինձ թվում էր, որ տհաճ հիշողությունները աստիճանաբար կջնջվեն հիշողությունիցս: Հա, բա չէ՞: Աոկին դարանել էր` վրեժը սրտում: Նա` ինչպես հատուկ է գոռոզներին, հիշաչար էր և վիրավորանքը կուլ տվող չէր: Ծպտվել ու սպասում էր հարմար պահի, որ կոկորդիցս բռնի:
Ավարտական տարին հակառակի պես նորից նույն դասարանում հայտնվեցինք: Երբ հայացքներս հանդիպեցին, ես տագնապեցի: Նրա դեմքի արտահայտությունը դուրս չկավ: Շուտով կրծքումս նույն քամող զգացումն ունեցա. վատ կանխազգացում էր:
Օձավան լռեց ու որոշ ժամանակ ակնդետ նայում էր առջևը դրված սուրճի բաժակին: Հետո հայացքը բարձրացրեց վրաս ու թեթևակի ժպտաց: Պատուհանից այն կողմ ռեակտիվ ինքնաթիռի գվվոց լսվեց ու «Բոինգ 737»-ը ամպերը ճեղքելով կորավ տեսադաշտից:
Օձավան շարունակեց.
_ Առաջին մի քանի ամիսը, բան չունեմ ասելու, հանգիստ անցավ: Աոկին հավատարիմ էր իրեն, բոլորովին չէր փոխվել ութերորդ դասարանից հետո: Մարդիկ կան, որ եթե չեն առաջադիմում, ապա դիրքերն էլ հենց էնպես չեն զիջում, շարունակում են նույն ոգով: Աոկիի հաջողություններն անփոփոխ էին, շարունակում էր վայելել դասարանի հարգանքը: Խոսք չունեմ, տասնյոթը դեռ չբոլորած՝ բախտն իր բուռն էր հավաքել: Երևի մինչև հիմա էլ էդպիսին է: Ինչևէ, ջանում էինք հայացքով չհանդիպել իրար: Դե, ինչպիսի՞ն պիտի լիներ իմ տրամադրությունը, երբ դասարանում նման հակառակորդ կար: Բայց ի՞նչ արած…մանավանդ, որ ես էլ հրեշտակ չէի:
Շուտով ամառային արձակուրդներն էին՝ վերջինը բարձր դասարանցիներիս համար: Ես տարին վատ չամփոփեցի: Էնպես որ, առանց կաշվից դուրս գալու էլ, ցանկացած նորմալ բուհ ընդունվելուն գնահատականներս բավարարում էին: Դրա համար էլ ժամանակն անիմաստ չէի վատնում նախապատրաստական խորհրդատվությունների վրա, ուղղակի կրկնում էի անցածն ու տնայիններս կատարում: Ծնողներս էլ գլուխս չէին տանում, էնպես որ շաբաթ-կիրակի օրերին մարզասրահ էի գնում, իսկ մնացած ազատ ժամանակս կարդում էի ու երաժշտություն լսում: Բոլորը փոփոխվում էին աչքի առաջ: Մեր դպրոցը հայտնի էր որպես «տրամպլին»՝ բուհ ընդունվելու համար: Ամենահետաքրքրվողներն ուսուցիչներն էին՝ խելքն իրենցը չէր, որ իմանային, թե ով ուր է ընդունվել, որ դպրոցից: Աշակերտներն էլ չէին զիջում, ու ողջ վերջին տարին ուղեղները հալվում էր: Դասարանի մթնոլորտը շիկացած էր, ճիշտն ասած՝ դա սկսվել էր դեռ միջին դպրոցի առաջին դասարանից, ու դա ինձ դուր չէր գալիս: Թեպետ արդեն վեց տարի էր անցել՝ բայց ես բոլորովին չէի հարմարվել էդ լարվածությանը: Էդպես էլ դասարանցիներիցս որևէ մեկի հետ չստացվեց մտերմանալ, ում կկարողանայի վստահել: Ընկեր կարող էի համարել միայն նրանց, ում հետ մարզվում էի: Նրանցից գրեթե բոլորն ինձանից մեծ էին, կեսն արդեն աշխատում էին: Բայց և էնպես, ինձ նրանց հետ էր հետաքրքիր: Պարապմունքներից հետո, միասին գնում էինք մի տեղ նստելու ու զրուցելու՝ մի գավաթ գարեջրի շուրջ: Նրանք, ի տարբերություն համադասարանցիներիս, բոլորովին այլ կարգի մարդիկ էին: Նրանց հետ ժամանակը հաճելի էր անցնում ու ես շատ կարևոր բաներ եմ սովորել իրենցից: Մինչև հիմա սարսռում եմ, երբ պատկերացնում եմ, թե ինչ կլիներ հետս, եթե ես մինչև հիմա բոքսով չզբաղվեի:
Արձակուրդներին մի դեպք պատահեց. Մացումոտո անունով համադասարանցիս ինքնասպան եղավ: Ոչ մի բանով աչքի չընկնող աշակերտ էր, իսկ եթե ավելի անկեղծ լինեմ՝ անդեմ: Երբ լուրն իմացա, հազիվ տեղը բերեցի դեմքը: Միասին սովորելու տարիներին մի երկու-երեք անգամ բառ փոխանակած լինեինք, թե չէ: Արտաքինով էլ մի բան չէր: Ու դրանով վերջանում էր էն ամենը, որ կարողացա հիշել նրա մասին: Նա մահացավ օգոստոսի 15-ից մի քանի օր առաջ, թաղումն էլ համընկավ պատերազմի ավարտի տարելիցին: Շատ լավ եմ հիշում, չափազանց շոգ օր էր: Ինձ զանգեցին, հայտնեցին էդ մասին ու ասացին, որ անպայման պետք է ողջ դասարանով ներկա լինենք հոգեհանգստին:
Մացումոտոն մետրոյում նետվել էր գնացքի տակ: Պատճառը ոչ-ոք չգիտեր: Գտել էին մահվանից առաջ գրած մի թղթի կտոր, որտեղ գրված էր, որ այլևս չի ուզում դպրոց գնալ: Թե ինչու, ոչինչ գրված չէր: Բնականաբար բոլոր ուսուցիչները շոկի մեջ էին: Հոգեհանգստից հետո բոլորիս հավաքեցին դասարնում: Սկզբում տնօրենը խոսեց, որ պետք է սգանք նրա մահը… և կիսենք վիշտը… և մեր բարոյական ոգին ամուր պահենք…
Հետո ուսմասվարն ու դասղեկը ասացին, որ պետք է պարզաբանել պատահածը և եթե մեկը բան գիտի, որ կարող է ինչ-որ կերպ իրավիճակը հստակեցնել, թող անպայման ազնվորեն ասի: Բոլորը լուռ էին…
Անկեղծ ասած էդ իրարանցումը, ինձ վրա բոլորովին տպավորություն չգործեց: Դասարանցիս մահացել էր` աստված հոգին լուսավորի: Չէի կարող միայն հասկանալ, թե ինչու էր ինքնասպան եղել. չէր ուզում դպրոց գալ` թող չգար, մեկ է կես տարուց ավարտում էինք: Դրա համար ինչո՞ ւ մեռնել: Ես ենթադրում էի, որ նա հավանաբար մի ինչ-որ խանգարում է ունեցել, ասենք` նևրոզ, թեպետ ամբողջ օրը միայն քննությունների մասին խոսակցություններից ով ասես չէր խանգարվի:

Առաջադրանքներ

1. Առանձնացրո՛ւ անհասկանալի բառերը, բացատրի՛ր բառարանի օգնությամբ։ 

Սկսակ-անհմուտ, անվարժ

2.  Գրի՛ի քո կարծիքը այս հատվածի վերաբերյալ՝  Սկսնակների գլուխը տեղը-տեղին մտցնում են, որ չի կարելի ռինգից դուրս և առանց ձեռնոցի որևէ մեկին դիպչել: Էնտեղ, ուր սովորական մարդը հակահարված կտար` բոքսով զբաղվողը պարտավոր է ներողություն խնդրել ու նահանջել: Միայն քեզ հավասարի հանդեպ կարող ես ուժ կիրառել:

Այս հատվածը ուզում է ասել, որ եթե դու զբաղվում ես բոքսով, դա չի նշանակում որ պետք է բոլորին ասես կամ ցույց տալ։

3.  Ու էդ ջրհորի հատակում ես մարտի եմ բռնվել ստվերի հետ: Ես միայնակ եմ, թեև բոլորովին տխուր չեմ: «Միայնություն» ասելով մենք բոլորովին չենք պատկերացնում, որ կան իրարից շատ տարբեր միայնություններ: 

Ի՞նչ է միայնությունը, ներկայացրո՛ւ քո պատկերացումները։ 

Երբ ես լսում եմ միայնությունը բառը ես հասկանում եմ ինչպես մենակ լինել, ինչպես նաև հասարակություննից տարբերվել և այլն։

4. Գրի՛ր քո կարծիքը Օձավայի և Աոկիի վեճի վերաբերյալ։ 

—

Միշտ պետք է արբած լինել։ Դա´ է կարևորը, միակ խնդիրը դա´ է։ Չզգալու համար ժամանակի զարհուրելի բեռը, որ ճնշում է ձեր ուսերն ու կորացնում ձեզ դեպի գետին, դուք պետք է արբեք անդադար։
Բայց ինչո՞վ։ Գինիով, պոեզիայով, առաքինությամբ, ինչով ուզում եք, միայն թե արբե´ք։
Եվ եթե երբևիցե, լինի դա պալատի աստիճանների վրա, կանաչ փոսում, թե ձեր սենյակի մռայլ մենության մեջ, դուք ուշքի գաք, զգաք, որ ձեր արբեցումն արդեն անցել է կամ անցնում է, հարցրեք քամուն, ալիքին, աստղին, թռչնին, ժամացույցին՝ այն ամենին, որ հոսում է, այն ամենին, որ երգում է, այն ամենին, որ խոսում է, հարցրեք, թե ո՞ր ժամն է, և քամին, ալիքը, աստղը, թռչունը, ժամացույցը կպատասխանեն ձեզ. «Արբելու ժամն է»…
Ժամանակի տանջահար ստրուկը չլինելու համար արբե´ք, անդադար արբե´ք։
Գինիով, պոեզիայով, առաքինությամբ, ինչով կամենաք…

1. Գրավոր մեկնաբանե՛ք ստեղծագործությունը։

Մարդակնց մեծամասնությունը կարծում են, որ կյանքը հրաշալի է, հետաքրքիր և արկածային։ Եվ այդպես էլ կա։ Կյանքը իսկապես հրաշալի է իր գեղեցկությամբ, կյանքը հետաքրքիր է ամեն ինչով և կյանքը արկածային է իր մեծ երկրներով։ Միշտ սիրեք և վայելեք ձեր հրաշալի կյանքը։

Առաջադրանք 1

Ձեռքի աշխատանք և առանձին արտադրական գործնթացների աշխատանքի բաժանման վրահիմնված ձեռարկություն:

Այս նկարում պատկերված են մարդիկ, ովքեր աշխատում են թերևս արտադրամասում կամ գործարանում՝ ձեռքով կատարելով տարբեր աշխատանքներ։ Աշխատանքային պայմանները բավականին ծանր են թվում. աշխատողները գտնվում են բաց շինության տակ, առանց պատերի, ինչը ենթադրում է, որ նրանք ենթարկվում են եղանակային պայմանների ազդեցությանը։ Նրանք աշխատում են դրսում՝ ծխացող վառարանների մոտ, ինչը նշանակում է, որ օդը ծանրաբեռնված է ծխով, և անվտանգության համապատասխան պայմաններ չկան։

Եռադաշտային համակարգը նպաստում էր բերքատվության աճին և հողերի արդյունավետ օգտագործմանը։ Հողը բաժանվում էր երեք դաշտի, որից մեկը ամեն տարի մնում էր պարապ՝ վերականգնվելու համար։ Այս համակարգն ապահովում էր ավելի կայուն բերք, նվազեցնում էր հողի սպառումը և նպաստում գյուղատնտեսության զարգացմանը։

4. Ժամանակի արտադրության տեխնիկական միջոցները ներառում էին՝

1. Ջրաղացներ՝ ջրի ուժով հացահատիկ աղալու համար,
2. Քամհարներ՝ քամու ուժը օգտագործող աղացներ,
3. Եռանդանի գրաններ՝ մետաղամշակման և ձուլման համար,
4. Սայլեր և լծասարքեր՝ ծանրաբեռ տեղափոխումների համար,
5. Հավանգներ ու մուրճեր՝ մետաղների ձևավորման համար:

Այս միջոցները նպաստում էին արտադրության արդյունավետության բարձրացմանը և աշխատանքի դյուրացմանը։

5. Եռադաշտային համակարգը հողը բաժանում էր երեք մասի, որոնցից երկուսում հերթափոխով մշակաբույսեր էին աճեցնում, իսկ երրորդը թողնում էին պարապ՝ հողի բերրիությունը պահպանելու համար։

6. Առևտրային կապիտալը այն գումարներն ու միջոցներն են, որոնք օգտագործվում են բիզնեսի գործունեության համար, հատկապես ապրանքների գնման, պահեստավորման և վաճառքի գործընթացում։

7. Ապրանքային արտադրությունը գործընթաց է, որի միջոցով նյութեր վերածվում են վերջնական ապրանքների՝ վաճառքի համար։

8. Ապրանքային արտադրության աճը կարող է հանգեցնել տնտեսական զարգացման, աշխատատեղերի ստեղծման, սակայն նաև սոցիալական անհավասարության և բնապահպանական խնդիրների խորացման:

Առաջադրանք 2

«Համաշխարհային պատմություն»/էջ 11-12-ը պատմել, էջ 13-ի հարցերը գրավոր/

Կատարել  ուսումնասիրություններ.

1. Քրիստափոր Կոլումբոս
2. Ամերիգո Վեսպուչի
3. Ֆեռնան Մագելան
4. Վասկո դա Գամա

Քրիստափոր Կոլումբոս

• Ծնունդ: 1451, Գենուա, Իտալիա
• Մահ: 1506, Սևա, Իսպանիա
• Ուսումնասիրություն: Կոլումբոսը հայտնի է իր 1492 թվականի արշավով, երբ նա հասավ Կարակես՝ Կարբիբյան կղզիներ, և կարծում էր, որ հայտնագործել է նոր ուղի դեպի Հնդկաստան: Նրա գործերը սկսեցին եվրոպացիների քաղցրահամ ջրերի բնակեցումը Ամերիկայի համաշխարհային պատմության մեջ:

Ամերիգո Վեսպուչի

• Ծնունդ: 1454, Ֆլորենսիա, Իտալիա
• Մահ: 1512, Սևա, Իտալիա
• Ուսումնասիրություն: Վեսպուչին հաջողվեց որոշել, որ Ամերիկան՝ Կոլումբոսի բացահայտած երկրները, ինքնուրույն մայրցամաք է: 1507 թվականին, մի քարտեզագիր ի նշանավորություն նրա անունով, «ԱՄՆ» անվանեց նոր մայրցամաքը:

Ֆեռնան Մագելան

• Ծնունդ: 1480, Պորտուգալիա
• Մահ: 1521, Ֆիլիպիններ
• Ուսումնասիրություն: Մագելանը հայտնի է իր առաջին շուրջերկրյա ճամփորդությամբ, որը սկսվեց 1519 թվականին: Նրա արշավը հաստատեց, որ Երկիրը գլոբալ է, և նրա մահը տեղի ունեցավ Ֆիլիպիններում, սակայն նրա թիմը հաջողությամբ ավարտեց շրջագայությունը:

Վասկո դա Գամա

• Ծնունդ: 1460-ականներ, Պորտուգալիա
• Մահ: 1524, Ինդիա
• Ուսումնասիրություն: Դա Գաման առաջին եվրոպացի էր, ով հասել է Հնդկաստանի առափնյա քաղաքներ՝ 1498 թվականին՝ Եվրոպայի և Ասիայի միջև առևտրային ուղիները բացելով: Նրա բացահայտումները բարձրացրեցին Պորտուգալիայի տնտեսական և քաղաքական ուժը:

Այս հայտնագործողները մեծ ազդեցություն ունեցան եվրոպական մշակույթների և տնտեսական կապերի ձևավորման վրա, իսկ նրանց ուղիները փոխեցին ամբողջ աշխարհի պատմությունը: